Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Lồng Tồng hồ Ba Bể - Bản sắc hội xuân vùng sơn thủy Việt Bắc

Được tổ chức từ ngày mùng 9 đến ngày 11 tháng Giêng âm lịch hằng năm tại bãi bồi Bó Lù thuộc xã Nam Mẫu, lễ hội Lồng Tồng hồ Ba Bể tôn vinh tín ngưỡng cầu mùa của đồng bào Tày, Nùng, Mông, Dao qua nghi thức rước cỗ, tung còn và đua thuyền độc mộc.

NSSC Thái NguyênĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Toàn cảnh không gian khai mạc lễ hội Lồng Tồng hồ Ba Bể tại bãi bồi Bó Lù

Giữa lòng thung lũng đá vôi kỳ vĩ của vùng núi phía Bắc, lễ hội Lồng Tồng hồ Ba Bể mở màn cho mùa gieo cấy đầu năm của cư dân vùng cao sinh sống quanh lưu vực hồ nước ngọt tự nhiên. Cứ vào dịp đầu xuân mới, dòng người từ khắp các thôn bản lại nô nức hội tụ về cánh đồng ven hồ để gửi gắm ước vọng mưa thuận gió hòa và bản làng ấm no.

Cội nguồn tín ngưỡng nông nghiệp của lễ hội Lồng Tồng hồ Ba Bể

Khởi nguồn từ đời sống canh tác lúa nước trong các thung lũng ven hồ, lễ hội Lồng Tồng hồ Ba Bể phản ánh thế giới quan hài hòa giữa con người với đất trời, sông suối và núi rừng. Trải qua hàng trăm năm bồi đắp, sinh hoạt tín ngưỡng bản địa đã vươn lên thành di sản văn hóa tiêu biểu của vùng Việt Bắc.

Tín ngưỡng cầu mùa lúa nước của người Tày

Trong ngôn ngữ của đồng bào Tày và Nùng bản địa, hai chữ Lồng Tồng mang ý nghĩa nguyên gốc là xuống đồng, đánh dấu thời khắc khép lại những ngày nghỉ Tết Nguyên đán để bước vào chu kỳ gieo cấy vụ xuân mới. Cư dân định cư lâu đời tại các thôn bản cổ như bản Pác Ngòi Ba Bể, Bó Lù hay Cốc Tộc luôn quan niệm rằng vạn vật quanh lòng hồ Ba Bể đều có linh hồn cai quản, từ thần Nông trông coi hạt lúa trên đồng bãi, thần Núi che chở dãy đá vôi cho đến thần Sông điều tiết nguồn nước tưới tiêu. Trước khi lưỡi cày đầu tiên chạm vào mặt đất sau mùa đông giá lạnh, cả cộng đồng cùng nhau cử hành nghi lễ tạ ơn thiên nhiên.

Ngày hội đầu năm còn gắn liền với truyền thuyết nhân văn về sự hình thành danh thắng Ba Bể. Trong tâm thức dân gian của người Tày nơi đây, câu chuyện về bà góa nghèo giàu lòng trắc ẩn ở thôn Nam Mẫu dùng vỏ trấu cứu giúp dân lành khỏi trận đại hồng thủy đã hun đúc nên đạo lý sống thương người, trọng nghĩa và biết ơn cội nguồn. Mỗi mùa xuân về, nghi thức cầu an ven hồ là dịp để hậu thế tưởng nhớ công đức tổ tiên khai phá ruộng nương giữa vùng lõi Vườn quốc gia Ba Bể.

Dấu mốc công nhận di sản phi vật thể

Với bề dày lịch sử lâu đời cùng hệ thống nghi lễ, diễn xướng dân gian phong phú được bảo lưu nguyên vẹn qua nhiều thế hệ, năm 2014 Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đối với sinh hoạt lễ hội truyền thống này. Sự kiện ghi danh cấp quốc gia đã khẳng định giá trị tiêu biểu của văn hóa nông nghiệp thung lũng vùng Đông Bắc, nơi hội tụ bản sắc giao thoa giữa người Tày với các cộng đồng người Nùng, người Mông và người Dao.

Từ quy mô hội làng của từng thôn bản nhỏ lẻ ven sông Năng, sự kiện ngày nay đã trở thành tâm điểm văn hóa đầu xuân của toàn vùng, kết nối không gian di sản liên hoàn từ động Puông hùng vĩ, ao Tiên Ba Bể tĩnh lặng cho tới động Hua Mạ kỳ ảo. Trên nền tảng dữ liệu văn hóa số của Thái Nguyên NSSC, những giá trị lịch sử của lễ hội luôn được lưu trữ chuẩn xác nhằm phục vụ công tác bảo tồn di sản bản địa.

Hạng mục di sản văn hóaThông tin chuẩn xác theo hồ sơ di sảnÝ nghĩa trong đời sống văn hóa cộng đồng
Tên gọi truyền thốngLễ hội Lồng Tồng Ba Bể (Hội xuống đồng đầu xuân)Mở đầu chu kỳ canh tác nông nghiệp lúa nước trong năm mới
Thời gian tổ chứcTừ ngày mùng 9 đến ngày 11 tháng Giêng âm lịch hằng nămThời điểm giao hòa đất trời mùa xuân, vạn vật sinh sôi nảy nở
Không gian trung tâmBãi bồi thôn Bó Lù, xã Nam Mẫu, huyện Ba Bể, Bắc KạnCánh đồng ven hồ rộng phẳng nằm giữa thung lũng núi đá vôi
Chủ thể văn hóaCộng đồng dân tộc Tày, Nùng, Mông, Dao quanh lưu vực hồBiểu tượng đoàn kết gắn bó giữa các dân tộc anh em vùng cao
Cấp độ công nhậnDi sản văn hóa phi vật thể quốc gia (công nhận năm 2014)Khẳng định giá trị lịch sử, tín ngưỡng và nghệ thuật dân gian đặc sắc

Không gian văn hóa và lịch trình lễ hội Lồng Tồng hồ Ba Bể

Sự cuốn hút riêng biệt của lễ hội Lồng Tồng hồ Ba Bể đến từ sự hòa quyện tuyệt mỹ giữa cảnh quan thiên nhiên sơn thủy hữu tình và nhịp điệu lễ hội rộn ràng suốt ba ngày xuân. Toàn bộ các hoạt động nghi lễ và diễn xướng đều diễn ra giữa không gian mở khoáng đạt bên bờ sóng biếc.

Địa thế sơn thủy tại cánh đồng Bó Lù

Không gian trung tâm của ngày hội được định vị tại bãi bồi Bó Lù thuộc địa phận xã Nam Mẫu, một dải đất bằng phẳng trải rộng ngay sát mép nước hồ Pé Lầm và hồ Pé Lù. Phía trước bãi hội là mặt gương nước xanh ngọc bích phẳng lặng in bóng những dãy núi đá vôi cổ kính phủ kín rừng già nhiệt đới, trong khi phía sau lưng là những nếp nhà sàn gỗ mái ngói âm dương của người Tày ẩn hiện dưới tán đào phai đầu xuân. Địa thế lưng tựa núi đá, mặt hướng thủy vực mênh mông tạo nên sân khấu thiên nhiên kỳ vĩ hội tụ vượng khí phong thủy của vùng đất cổ.

Khác với nhiều hội xuống đồng trên sườn núi, bãi hội Bó Lù vừa tiếp giáp đường bộ, vừa mở thông ra các bến thuyền trên mặt hồ. Nhờ địa hình bán ngập nước tương đồng với vùng hồ sinh thái Na Hang Lâm Bình ở phía tây, người dân các bản ven hồ có thể chèo thuyền tụ hội về bãi cỏ từ sáng sớm.

Nhịp điệu văn hóa ba ngày xuân tháng Giêng

Theo lệ cổ truyền, lịch trình lễ hội diễn ra liên tục từ mùng 9 đến hết ngày 11 tháng Giêng âm lịch. Ngày mùng 9 tháng Giêng là thời điểm các thôn bản chuẩn bị lễ vật tại đền An Mã, dựng cột cây còn giữa bãi Bó Lù, dựng trại văn hóa và giao lưu văn nghệ bên ánh lửa trại.

Sáng mùng 10 tháng Giêng là thời khắc chính hội mở đầu bằng đoàn rước cỗ lễ từ đền An Mã về đàn tế trung tâm, tiếp nối bằng lời khấn cầu mùa, tiếng trống khai hội và nghi thức tung còn đầu tiên. Sang ngày 11 tháng Giêng, hội xuân sôi nổi với chung kết thể thao dân tộc trước khi tạ lễ và thu hạ cây còn.

Nghi thức cầu mùa và trò chơi lễ hội Lồng Tồng hồ Ba Bể

Phần hồn cốt làm nên sức sống mãnh liệt của lễ hội Lồng Tồng hồ Ba Bể nằm ở sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa nghi thức cúng tế trang nghiêm và chuỗi hoạt động văn hóa, thể thao dân gian giàu tính thượng võ. Mỗi nghi lễ và trò diễn đều ẩn chứa thông điệp nhân sinh sâu sắc của cư dân vùng hồ.

Lễ rước mâm cỗ và nghi thức cầu an

Ngay từ rạng sáng ngày chính hội mùng 10 tháng Giêng, đại diện các thôn bản thuộc xã Nam Mẫu và các xã lân cận đã tề tựu trong trang phục chàm truyền thống để thực hiện nghi lễ rước cỗ cầu mùa. Những người phụ nữ Tày khéo léo đội trên đầu các mâm cỗ sơn son thếp vàng bày biện sản vật tinh túy do chính bàn tay người nông dân làm ra. Tâm điểm của mâm lễ là đĩa xôi ngũ sắc nhuộm màu từ lá rừng tự nhiên tượng trưng cho ngũ hành tương sinh, gà trống thiến luộc, những cặp bánh giầy người Tày Bắc Kạn dẻo thơm, bát khâu nhục Bắc Kạn đậm đà, kẹp cá nướng hồ Ba Bể thơm lừng cùng chén rượu men lá Bằng Phúc trong vắt.

Không gian biểu diễn văn nghệ khai mạc tại lễ hội Lồng Tồng hồ Ba Bể
Không gian biểu diễn văn nghệ khai mạc tại lễ hội Lồng Tồng hồ Ba Bể

Khi các mâm cỗ được an vị trước đàn tế thần Nông, vị chủ lễ uy tín trong vùng khoác áo lễ truyền thống bước lên dâng hương, đọc bài văn khấn cổ bằng tiếng Tày hòa trong tiếng chuông nhạc và nhịp đàn Tính trầm bổng, cầu mong bốn mùa mưa thuận gió hòa, lúa ngô đầy bồ, con người khỏe mạnh đoàn kết.

Hội tung còn, đua thuyền và hát Then

Khép lại phần lễ trang nghiêm, phần hội cuốn hút người dân hòa mình vào các trò chơi dân gian, mở đầu là nghi thức tung còn qua vòng nhật nguyệt trên đỉnh cột tre cao hơn hai mươi mét dựng giữa bãi Bó Lù. Vòng tròn trên đỉnh cột dán mặt giấy đỏ tượng trưng cho mặt trời và mặt giấy vàng tượng trưng cho mặt trăng, còn quả còn khâu bằng vải thổ cẩm nhồi hạt bông, hạt thóc là biểu tượng sinh sôi nảy nở. Khoảnh khắc quả còn xuyên thủng vòng giấy trên đỉnh cột luôn nhận được tiếng reo hò vang dậy, bởi dân gian tin rằng khi vòng âm dương khai mở, khí lành trời đất sẽ giao hòa mang lại mùa màng tươi tốt.

Người dân chèo thuyền độc mộc truyền thống trên mặt nước lễ hội Lồng Tồng hồ Ba Bể
Người dân chèo thuyền độc mộc truyền thống trên mặt nước lễ hội Lồng Tồng hồ Ba Bể

Song hành với trò tung còn trên bãi cỏ, hoạt động đua thuyền độc mộc trên mặt nước xanh biếc của hồ Pé Lầm luôn là tâm điểm kịch tính và mang đậm bản sắc cư dân vùng hồ nhất. Những chiếc thuyền độc mộc truyền thống được chế tác nguyên khối từ thân cây gỗ lớn, đòi hỏi hai tay chèo đứng ở mũi và lái thuyền phải có sức dẻo dai cùng kỹ năng giữ thăng bằng điêu luyện khi rẽ sóng lao vút về đích. Bên cạnh đó, không gian bãi bồi còn sôi nổi với các môn đẩy gậy, kéo co, bịt mắt bắt dê, chọi bò và những làn điệu hát Then đàn Tính mượt mà kết hợp điệu Múa Bát của người Tày Bắc Kạn uyển chuyển giữa sắc xuân miền sơn cước.

  • Nghi lễ rước mâm cỗ ngũ sắc và dâng hương cầu quốc thái dân an tại đền An Mã cùng đàn tế trung tâm bãi bồi Bó Lù.
  • Trò chơi tung còn qua vòng nhật nguyệt gửi gắm ước vọng âm dương giao hòa, mùa màng sinh sôi trù phú.
  • Hội thi đua thuyền độc mộc truyền thống thể hiện bản lĩnh chinh phục sông nước của cư dân Tày ven hồ.
  • Không gian diễn xướng hát Then, đàn Tính, múa Bát và giao lưu hát Sli, hát Lượn của thanh niên các dân tộc.
  • Các môn thể thao dân gian truyền thống như đẩy gậy, kéo co, giã bánh giầy, bắn nỏ và đi cà kheo trên bãi cỏ.

Sức sống cộng đồng và bảo tồn lễ hội Lồng Tồng hồ Ba Bể

Trải qua bao biến thiên của lịch sử, lễ hội Lồng Tồng hồ Ba Bể vẫn giữ vững vị thế là điểm tựa tinh thần thiêng liêng của cộng đồng cư dân đa dân tộc nơi thượng nguồn sông Năng. Công tác bảo tồn di sản ngày nay đang gắn kết chặt chẽ giữa việc giữ gìn nghi thức gốc với phát triển văn hóa bền vững.

Điểm hẹn gắn kết cộng đồng các dân tộc

Không gian hội xuân ven hồ đã trở thành ngày hội đại đoàn kết của các dân tộc vùng cao. Hình ảnh thiếu nữ Tày trong tà áo chàm, phụ nữ Dao Đỏ rực rỡ khăn thêu chỉ đỏ và những chàng trai cô gái người Mông trong váy áo lanh cùng nắm tay bên vòng tròn tung còn đã khắc họa bức tranh đa sắc màu văn hóa.

Chính trong không gian giao lưu cởi mở ấy, các sản phẩm từ nghề dệt thổ cẩm người Tày Bắc Kạn cùng dân ca cổ truyền được trao truyền tự nhiên cho lớp thanh thiếu niên. Tương tự tinh thần gắn kết tại Khu di tích ATK Định Hóa hay Khu di tích Tân Trào, hội xuân Ba Bể luôn khơi dậy niềm tự hào dân tộc và ý thức bảo vệ rừng nguyên sinh, giữ nguồn nước hồ trong xanh.

Gìn giữ giá trị nguyên bản của di sản

Trước nhịp sống hiện đại, chính quyền và cư dân xã Nam Mẫu luôn ưu tiên bảo vệ tính nguyên bản của các nghi thức cổ truyền. Từ mâm lễ cúng thần Nông, văn khấn tiếng Tày cổ, kỹ thuật chèo thuyền độc mộc đến làn điệu Then cổ đều được các nghệ nhân trực tiếp hướng dẫn nhằm tránh sân khấu hóa quá mức.

Trong các lán trại văn hóa quanh bãi bồi Bó Lù, nét đẹp ẩm thực vùng cao cũng được giới thiệu trang trọng, nơi du khách cảm nhận sự giao thoa giữa hương vị trà Tân Cương Thái Nguyên, thức quà cơm lam Định Hóa hay bánh chưng Bờ Đậu với các món bánh của người Tày vùng hồ.

Hội tụ vẻ đẹp hùng vĩ của danh thắng thiên nhiên cùng chiều sâu tín ngưỡng nông nghiệp lúa nước ngàn đời, lễ hội Lồng Tồng hồ Ba Bể xứng đáng là viên ngọc văn hóa rực rỡ của vùng đất Việt Bắc mỗi độ xuân về. Những nhịp chèo thuyền độc mộc rẽ sóng biếc, đường bay của quả còn ngũ sắc qua vòng nhật nguyệt và tiếng đàn Tính ngân vang nơi bãi bồi Bó Lù sẽ mãi là biểu tượng trường tồn cho sức sống đoàn kết, nhân văn của cộng đồng các dân tộc vùng cao.

Chia sẻ:
TC

NSSC Thái Nguyên

thainguyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thái Nguyên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Thái Nguyên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất