Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội đền Đuổm - Hào khí danh tướng Dương Tự Minh nơi chân núi cổ

Diễn ra trọng thể tại quần thể di tích cổ kính dưới chân núi đá sáu đỉnh, lễ hội đền Đuổm tôn vinh công đức phò mã Dương Tự Minh thông qua chuỗi nghi thức rước nước, rước đất, dựng cây thần và đại tế truyền thống của cư dân vùng Phú Lương.

NSSC Thái NguyênĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Không gian khai mạc lễ hội đền Đuổm đầu xuân tại huyện Phú Lương Thái Nguyên

Dưới chân dãy núi đá vôi sừng sững nơi cửa ngõ phía bắc vùng trung du, lễ hội đền Đuổm là một trong những đại lễ lịch sử và văn hóa cổ truyền lớn nhất của tỉnh Thái Nguyên mỗi dịp đầu xuân mới. Khai hội vào ngày mùng 6 tháng Giêng âm lịch hằng năm tại xã Động Đạt, huyện Phú Lương, sự kiện thể hiện lòng tri ân sâu sắc của nhân dân đối với vị anh hùng dân tộc đã có công trấn giữ biên cương phía Bắc dưới triều đại nhà Lý.

Căn nguyên lịch sử và công đức trong lễ hội đền Đuổm

Sự hình thành và trường tồn của lễ hội đền Đuổm suốt hơn tám thế kỷ qua gắn liền với cuộc đời, sự nghiệp hiển hách của bậc danh tướng người dân tộc Tày có công lớn trong lịch sử dựng nước và giữ nước. Mỗi nghi thức tại ngôi đền cổ đều là sự tiếp nối đạo lý uống nước nhớ nguồn của cư dân vùng trung du Bắc Bộ.

Thân thế và công trạng danh tướng Dương Tự Minh

Tâm điểm suy tôn của đại lễ mùa xuân nơi chân núi cổ là Đức Thánh Đuổm, tức danh tướng Dương Tự Minh, một thủ lĩnh kiệt xuất người dân tộc Tày quê ở vùng Quan Triều thuộc tỉnh Thái Nguyên ngày nay. Dưới thời trị vì của các bậc quân vương anh minh thuộc vương triều nhà Lý vào thế kỷ XII, ông được triều đình trọng dụng giao trọng trách cai quản phủ Phú Lương thời Lý, một vùng phên dậu chiến lược rộng lớn bao trùm nhiều tỉnh trung du và miền núi phía Bắc hiện nay. Nhờ tài thao lược quân sự lỗi lạc, đức độ khoan hòa và tấm lòng hết mực vì dân, ông đã quy tụ sức mạnh đoàn kết của các bộ tộc miền núi, đánh tan các thế lực xâm lấn biên ải và giữ yên bờ cõi quốc gia suốt hơn ba thập kỷ.

Ghi nhận công lao to lớn của vị thủ lĩnh vùng biên viễn trong công cuộc củng cố khối đại đoàn kết giữa triều đình trung ương tại kinh đô Hoàng thành Thăng Long với các châu mục miền núi, năm 1127 vua Lý Nhân Tông đã ban gả công chúa Diên Bình cho ông, và đến năm 1144 vua Lý Anh Tông tiếp tục gả công chúa Thiều Dung, đưa ông trở thành vị phò mã hai đời vua Lý hiếm có trong lịch sử phong kiến Việt Nam. Sau khi hoàn thành sứ mệnh bảo vệ biên cương và giúp dân khai khẩn ruộng đồng, ông lui về sống những năm tháng cuối đời tại vùng núi Đuổm thuộc xã Động Đạt rồi hóa tại đây, được nhân dân lập đền thờ phụng và tôn xưng là Cao Sơn Quý Minh Thượng đẳng thần.

Giá trị Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Trải qua hàng trăm năm lịch sử với những bản sắc phong của các triều đại phong kiến cùng hệ thống nghi lễ cổ truyền được nhân dân địa phương gìn giữ nghiêm cẩn, năm 2017 Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức đưa lễ hội truyền thống tại đền Đuổm vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự kiện này không chỉ tôn vinh công đức của vị danh tướng thế kỷ XII mà còn khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học đặc biệt của một lễ hội tưởng niệm anh hùng dân tộc tiêu biểu nơi vùng đất trung du.

Không gian văn hóa của lễ hội còn tạo nên mối liên kết lịch sử bền chặt với mạng lưới đền thờ Đức Thánh trên khắp vùng trung du và đồng bằng Bắc Bộ, tiêu biểu như lễ hội đền Lục Giáp tại thành phố Phổ Yên, lễ hội đền Thắm Chợ Mới hay quần thể đền Lục Giáp cổ kính. Trên cổng thông tin văn hóa bản địa Thái Nguyên NSSC, toàn bộ tư liệu sử học và nghi thức của di sản này được hệ thống hóa bài bản nhằm lan tỏa truyền thống yêu nước và tinh thần thượng võ của dân tộc.

Hạng mục di sản lịch sửThông tin chuẩn xác theo hồ sơ di sảnÝ nghĩa lịch sử và văn hóa tâm linh
Nhân vật được suy tônDanh tướng Dương Tự Minh (Đức Thánh Đuổm), phò mã nhà LýBiểu tượng đại đoàn kết dân tộc và bảo vệ biên cương thế kỷ XII
Thời gian chính hộiNgày mùng 6 tháng Giêng âm lịch hằng năm (kéo dài từ mùng 5 đến mùng 8)Mở đầu mùa lễ hội xuân truyền thống trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên
Không gian tổ chứcQuần thể di tích dưới chân núi Đuổm, xã Động Đạt, huyện Phú LươngDanh thắng núi đá vôi sáu đỉnh gắn liền nơi danh tướng an nghỉ
Nghi thức cốt lõiLễ rước nước rước đất, dựng cây thần và lễ đại tế cổ truyềnCầu mong quốc thái dân an, nguồn nước dồi dào và đất đai màu mỡ
Danh hiệu bảo tồnDi sản văn hóa phi vật thể quốc gia (ghi danh năm 2017)Bảo lưu nguyên vẹn nghi thức tế lễ cổ truyền vùng trung du Việt Bắc

Không gian quần thể núi đá và thời gian mở lễ hội đền Đuổm

Sức hấp dẫn đặc biệt của lễ hội đền Đuổm được kiến tạo từ sự giao hòa giữa địa thế thiên nhiên hiểm trở của cụm núi đá vôi cổ kính và bầu không khí trẩy hội linh thiêng những ngày đầu tháng Giêng. Cấu trúc kiến trúc phân tầng theo sườn núi tạo nên hành trình chiêm bái đầy ấn tượng.

Kiến trúc cổ kính dưới chân núi đá sáu đỉnh

Quần thể di tích nơi diễn ra đại lễ tọa lạc ngay dưới chân núi Đuổm Động Đạt thuộc địa phận xã Động Đạt, huyện Phú Lương, một cụm núi đá vôi độc lập gồm sáu đỉnh núi đá dựng đứng vươn cao giữa vùng đồi bát úp và những cánh đồng lúa trù phú. Được khởi dựng từ năm 1180 dưới thời vua Lý Cao Tông, hệ thống kiến trúc của ngôi đền được bố cục hài hòa theo thế tựa sơn đạp thủy, phân chia thành ba tầng không gian rõ rệt từ chân núi lên tới lưng chừng vách đá.

Dưới chân núi là khu đền Hạ, phủ Bà thờ hai vị công chúa Diên Bình và Thiều Dung cùng đình Niêng và gác chuông cổ kính; lưng chừng núi là đền Trung thờ Đức Thánh Dương Tự Minh; và trên đỉnh cao nhất là đền Thượng thờ Thánh Mẫu. Giữa sương mù đầu xuân, những mái đao cong vút ẩn hiện bên vách đá càng làm tôn thêm vẻ uy nghiêm của chốn linh từ.

Thời khắc khai hội ngày mùng sáu tháng Giêng

Theo truyền thống vùng Phú Lương, kỳ hội xuân tại đền khởi động từ ngày mùng 5 tháng Giêng âm lịch với nghi thức bao sái đồ thờ, chuẩn bị lễ vật và đạt đỉnh cao vào ngày chính hội mùng 6 tháng Giêng. Đây là thời điểm tiết trời lập xuân ấm áp, thu hút đông đảo người dân và du khách hành hương về chân núi Đuổm dâng hương tưởng niệm vị anh hùng dân tộc.

Ngay từ sáng sớm mùng 6 tháng Giêng, tiếng trống sấm, chiêng đồng và nhạc bát âm cổ truyền đã vang vọng khắp thung lũng Động Đạt, báo hiệu thời khắc khởi hành của các đoàn rước lễ. Không gian từ cổng tam quan lên đền Trung rực rỡ cờ hội ngũ sắc.

Hệ thống nghi thức tế lễ trang nghiêm tại lễ hội đền Đuổm

Giá trị di sản cốt lõi của lễ hội đền Đuổm được thể hiện tập trung qua chuỗi nghi thức phần lễ cổ truyền tuân thủ nghiêm ngặt điển chế xưa. Mỗi bước hành lễ đều tái hiện mối gắn kết thiêng liêng giữa thiên nhiên, thần linh và cộng đồng cư dân nông nghiệp.

Nghi lễ rước nước, rước đất và dựng cây thần

Nghi thức mở đầu quan trọng bậc nhất diễn ra vào sáng sớm ngày chính hội là lễ rước nước rước đất từ khu vực giếng cổ và cánh đồng linh thiêng dưới chân núi về đền thờ Đức Thánh. Đoàn rước trang nghiêm gồm đội cờ thần, đội bát bửu, phường bát âm, đội múa sinh tiền cùng các vị bô lão, thanh niên trai tráng và thiếu nữ thanh tân được tuyển chọn kỹ lưỡng từ các làng quanh vùng. Nước trong vắt lấy từ mạch nguồn Giếng Đội tượng trưng cho sự thanh khiết, mát lành nuôi dưỡng vạn vật, trong khi nắm đất màu mỡ lấy từ thửa ruộng tốt nhất xã Động Đạt biểu trưng cho lãnh thổ biên cương vững bền và sự trù phú của nghề nông.

Đoàn rước kiệu truyền thống từ Giếng Đội tiến về không gian lễ hội đền Đuổm
Đoàn rước kiệu truyền thống từ Giếng Đội tiến về không gian lễ hội đền Đuổm

Sau khi kiệu nước và kiệu đất được rước về an vị tại sân đền, nghi thức dựng cây thần bằng tre thẳng tắp mang ý nghĩa kết nối thiên địa được các bậc cao niên tiến hành cẩn trọng, phản ánh tín ngưỡng cầu cho mạch nguồn suối sông không cạn và đất đai bốn mùa tốt tươi.

Lễ đại tế cổ truyền và dâng cỗ bánh dày

Tiếp nối đoàn rước là lễ đại tế cổ truyền tại tiền tế đền Trung và đền Hạ với sự tham gia của ban tế nam quan trong trang phục áo thụng lam, mũ cánh chuồn chỉnh tề. Qua các tuần dâng hương, dâng rượu, dâng trà và đọc chúc văn trang trọng, hậu thế thành kính ôn lại công lao trấn giữ biên ải phía Bắc và khuyến nông mở đất của Đức Thánh Dương Tự Minh dưới triều Lý, đồng thời cầu nguyện cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa.

Toàn cảnh cụm núi đá vôi sáu đỉnh gắn với không gian lễ hội đền Đuổm Phú Lương
Toàn cảnh cụm núi đá vôi sáu đỉnh gắn với không gian lễ hội đền Đuổm Phú Lương

Trong các mâm lễ vật chay và lễ mặn của các xóm bản dâng lên đền thờ Đức Thánh và phủ Bà, bên cạnh mâm cỗ bánh dày trắng mịn, xôi ngũ sắc của đồng bào Tày vùng Phú Lương thì không thể thiếu những cặp bánh chưng Bờ Đậu vuông vắn tỏa hương lá dong rừng do các nghệ nhân làng nghề bánh chưng Bờ Đậu thuộc xã Cổ Lũng nằm ngay sát chân núi Đuổm thành kính chế tác. Sự kết hợp giữa chiếc bánh chưng dẻo thơm nấu bằng nguồn nước suối núi Đuổm, những ống cơm lam Định Hóa mộc mạc cùng chén trà Tân Cương Thái Nguyên xanh trong đã tạo nên nét văn hóa lễ vật đặc trưng của vùng đất Phú Lương.

  • Nghi lễ rước nước thiêng từ mạch nguồn Giếng Đội và rước đất màu mỡ từ cánh đồng xã Động Đạt về đền.
  • Nghi thức dựng cây thần đầu xuân biểu trưng cho sự giao hòa giữa trời đất và ước vọng vạn vật sinh sôi.
  • Lễ đại tế cổ truyền đọc chúc văn ca ngợi công đức trấn giữ biên cương của danh tướng Dương Tự Minh.
  • Lễ dâng mâm cỗ bánh dày, xôi ngũ sắc và bánh chưng truyền thống của cộng đồng các dân tộc huyện Phú Lương.
  • Các hoạt động phần hội gồm tung còn, kéo co, đẩy gậy, trình diễn sao chè truyền thống và giao lưu dân ca.

Phần hội dân gian và ý nghĩa bảo tồn lễ hội đền Đuổm

Sau khi hoàn tất các nghi thức tế lễ trang nghiêm trên các tầng đền, không gian lễ hội đền Đuổm dưới chân núi lại bừng lên sức sống rộn ràng của phần hội dân gian. Đây là dịp để cộng đồng các dân tộc địa phương giao lưu văn hóa, thắt chặt tình đoàn kết và trao truyền di sản cho thế hệ mai sau.

Trò chơi dân gian và diễn xướng văn hóa xuân

Trên bãi đất rộng trước cổng đền Hạ, nhiều trò chơi dân gian truyền thống của cư dân vùng trung du Việt Bắc được tổ chức sôi nổi. Nổi bật nhất là hội tung còn qua vòng nhật nguyệt, các trận thi đấu kéo co, đẩy gậy, cờ tướng cùng hội thi giã bánh dày, gói bánh chưng và thi sao chè thủ công truyền thống giữa các làng nghề trong huyện Phú Lương.

Song hành với hoạt động thể thao dân tộc là không gian diễn xướng văn nghệ quần chúng với làn điệu hát Then, đàn Tính của người Tày, múa Tắc Xình của người Sán Chay và câu hát Sọong Cô giao duyên. Cùng với lễ hội chùa Hang Kim Sơn hay lễ hội núi Văn núi Võ, chuỗi hoạt động phần hội tại chân núi Đuổm đã làm phong phú đời sống tinh thần của nhân dân dịp đầu xuân.

Tinh thần đại đoàn kết và bảo tồn di sản

Lễ hội tưởng niệm danh tướng Dương Tự Minh là biểu tượng sáng ngời cho tinh thần đại đoàn kết các dân tộc và ý thức bảo vệ biên cương Tổ quốc. Hình ảnh vị thủ lĩnh người Tày gắn bó với triều đình nhà Lý đã trở thành bài học lịch sử giáo dục lòng yêu nước và đạo lý biết ơn tiền nhân.

Trong công tác tổ chức đương đại, huyện Phú Lương và nhân dân xã Động Đạt luôn chú trọng giữ gìn sự trang nghiêm của nghi thức rước nước, rước đất, đại tế cổ truyền và bảo vệ cảnh quan rừng trên sáu đỉnh núi đá vôi, giúp di sản giữ trọn vẻ đẹp nguyên bản.

Trải qua hơn tám trăm năm lắng đọng cùng lịch sử dân tộc, lễ hội đền Đuổm mãi là niềm tự hào thiêng liêng của người dân xứ trà mỗi độ tháng Giêng về. Tiếng trống đại tế cùng đoàn rước nước, rước đất đầu xuân vẫn ngân vang lời nhắc nhở hậu thế về công đức hiển hách của Đức Thánh Dương Tự Minh và sức mạnh đại đoàn kết dân tộc.

Chia sẻ:
TC

NSSC Thái Nguyên

thainguyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thái Nguyên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Thái Nguyên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất