Bỏ qua đến nội dung

Miến dong Na Rì Bắc Kạn - Tinh hoa sợi miến củ dong riềng đỏ nơi núi rừng Côn Minh

Miến dong Na Rì Bắc Kạn là sản vật truyền thống nức tiếng của vùng thung lũng đá vôi Côn Minh, được chế tác hoàn toàn từ tinh bột củ dong riềng đỏ bản địa và nước suối đầu nguồn tinh khiết để tạo nên sợi miến dai giòn tự nhiên.

NSSC Thái NguyênĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Người dân làng nghề xã Côn Minh phơi sợi miến dong Na Rì Bắc Kạn trên phên nứa dưới nắng vùng cao

Giữa những thung lũng đá vôi hùng vĩ và dòng suối nguồn mát lạnh vùng đông bắc, miến dong Na Rì Bắc Kạn đã khẳng định danh tiếng của một thức quà khô truyền thống hội tụ trọn vẹn tinh túy từ củ dong riềng đỏ bản địa. Sợi miến có sắc trắng xám hơi ngả ánh ngà tự nhiên, giữ được độ dai giòn dẻo quánh đặc trưng dù đun kỹ qua nhiều lần lửa và trở thành niềm tự hào di sản nông sản của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Dao nơi rẻo cao.

Lịch sử hình thành và vùng nguyên liệu miến dong Na Rì Bắc Kạn

Nghề chế tác sợi miến từ tinh bột củ dong riềng tại vùng đất Na Rì đã trải qua hành trình gần một thế kỷ gắn liền với nếp sống tự cung tự cấp và văn hóa giao thương phiên chợ vùng cao. Sự hòa quyện giữa nguồn nước khe núi đá vôi tinh khiết với thổ nhưỡng đồi núi cao đã đặt nền móng vững chắc cho danh tiếng sản vật này.

Truyền thống làm miến cổ truyền nơi thung lũng Côn Minh

Theo ký ức truyền đời của các bậc cao niên người Tày và người Nùng tại địa phương, nghề trồng dong riềng và tráng bánh cắt sợi miến đã bén rễ trên mảnh đất Na Rì từ nhiều thập niên trước, khởi nguồn từ nhu cầu dự trữ lương thực khô cho những tháng mùa đông giá rét và chuẩn bị thức quà quý dịp Tết Nguyên đán. Trọng tâm của nghề truyền thống hội tụ tại làng nghề làm miến dong Côn Minh thuộc xã Côn Minh, nằm dọc theo tuyến giao thương huyết mạch kết nối các bản làng vùng cao. Từ những bếp lò đỏ lửa thủ công bên sườn núi gần không gian thắng cảnh động Nàng Tiên Na Rì, kỹ thuật lọc bột và tráng miến được truyền dạy qua nhiều thế hệ, trong đó có sự đóng góp tâm huyết của những người giữ lửa nghề như nghệ nhân Nguyễn Thị Hiền trong việc chuẩn hóa quy trình sản xuất tập thể.

Trong bức tranh tổng thể về kho tàng văn hóa và nông sản bản địa được chuyên trang Thái Nguyên NSSC ghi nhận, thức quà sợi khô vùng Na Rì luôn sánh đôi cùng các sản vật nức tiếng của vùng đất Bắc Kạn như măng khô Bắc Kạn hay hồng không hạt Bắc Kạn để tạo nên diện mạo trù phú của kinh tế nông nghiệp di sản. Mỗi bó miến thành phẩm xuất xưởng không chỉ mang theo sinh kế bền vững cho hàng trăm hộ gia đình nông dân mà còn lưu giữ trọn vẹn ký ức văn hóa cộng đồng gắn liền với nhịp điệu mùa vụ nơi miền sơn cước.

Địa hình núi đá vôi và nguồn nước suối tinh khiết

Phẩm chất khác biệt của sản vật vùng Na Rì bắt nguồn trực tiếp từ điều kiện địa hình và khí hậu tiểu vùng miền núi cao từ 400 đến trên 700 mét so với mực nước biển. Các xã trồng dong riềng trọng điểm như Côn Minh, Cư Lễ, Quang Phong, Dương Sơn hay Xuân Dương được bao bọc bởi những dãy núi đá vôi karst xen kẽ thung lũng đất thịt pha cát giàu mùn hữu cơ và khoáng chất tự nhiên. Biên độ nhiệt ngày và đêm lớn cùng lượng mưa phân bổ theo mùa và sương mù dày đặc vào cuối thu đầu đông giúp cây dong riềng sinh trưởng khỏe mạnh, ít sâu bệnh và tích lũy hàm lượng tinh bột đạt tỷ lệ cao vượt trội so với vùng đồng bằng.

Cổng làng nghề miến dong Côn Minh tại vùng sản xuất miến dong Na Rì Bắc Kạn
Cổng làng nghề miến dong Côn Minh tại vùng sản xuất miến dong Na Rì Bắc Kạn

Bên cạnh tầng đất canh tác màu mỡ, yếu tố quyết định độ trong sáng và vị thanh khiết của sợi miến chính là nguồn nước suối núi đá vôi chảy ra từ các mạch ngầm trong lòng núi tại khu vực Côn Minh và các xã lân cận. Nguồn nước tự nhiên này có nhiệt độ mát lạnh ổn định quanh năm, giàu khoáng canxi và magie tự nhiên, hoàn toàn không nhiễm phèn hay tạp chất sắt. Khi dùng nguồn nước khe núi tinh khiết này để ngâm rửa củ và lắng lọc tinh bột qua nhiều tầng bể, các hạt tinh bột dong riềng kết lắng nhanh chóng, giữ được màu trắng ngà nguyên bản cùng mùi thơm dịu mát tự nhiên mà không cần sử dụng bất kỳ hóa chất tẩy trắng hay phụ gia bảo quản nào.

Tiêu chí địa lý và phẩm chấtĐặc trưng vùng sản xuất Na Rì Bắc KạnGiá trị tạo lập đối với sợi miến thành phẩm
Giống cây nguyên liệuGiống dong riềng đỏ bản địa thuần chủng trồng 1 vụ/nămCủ giàu tinh bột amylose, tạo khung kết cấu sợi dai bền tự nhiên
Sinh thái vùng trồngThung lũng đá vôi cao 400 đến 700 mét, biên độ nhiệt ngày đêm lớnTích tụ hàm lượng tinh bột cao, hương thơm thảo mộc tự nhiên
Nguồn nước chế biếnNước mạch ngầm núi đá vôi trong vắt, không nhiễm sắt và tạp chấtGiúp tinh bột lắng trong, sợi miến có ánh xám ngà tự nhiên không cần tẩy
Kỹ thuật làm khôPhơi trên phên nứa đón nắng hanh và gió núi tự nhiên vùng caoSợi miến khô đều từ trong ra ngoài, giữ nguyên mùi thơm của nắng
Bảo hộ sở hữu trí tuệChỉ dẫn địa lý Bắc Kạn số 00106 cấp ngày 29/04/2021Sản phẩm miến dong đầu tiên tại Việt Nam được bảo hộ Chỉ dẫn địa lý

Nguyên liệu củ dong riềng đỏ trong miến dong Na Rì Bắc Kạn

Sức hấp dẫn bền bỉ của miến dong Na Rì Bắc Kạn nằm ở sự thuần khiết tuyệt đối của nguyên liệu đầu vào. Toàn bộ quy trình chế tác chỉ sử dụng duy nhất tinh bột chiết xuất từ củ dong riềng trồng tại địa phương kết hợp với nước suối tự nhiên theo tỷ lệ hòa quyện chuẩn xác.

Đặc tính giống dong riềng đỏ bản địa giàu tinh bột amylose

Cây nguyên liệu chủ lực được đồng bào các dân tộc tại Na Rì gìn giữ qua nhiều thế hệ là giống dong riềng đỏ bản địa có thân cao vươn khỏe, phiến lá xanh đậm viền tía và phần củ dưới lòng đất phát triển thành từng khóm chắc nịch, vỏ ngoài ánh sắc đỏ hồng đặc trưng. Cây dong riềng được xuống giống vào khoảng tháng hai, tháng ba âm lịch khi mưa xuân bắt đầu tưới mát sườn đồi, trải qua chín đến mười tháng hấp thu dưỡng chất từ đất rừng trước khi bước vào vụ thu hoạch rộ vào dịp tháng mười, tháng mười một cuối năm khi lá cây bắt đầu ngả vàng khô héo. Đây là thời điểm củ dong đạt độ già sinh lý tối ưu, lượng đường tự nhiên đã chuyển hóa hoàn toàn thành các hạt tinh bột già đanh, nặng trịch.

Kết quả phân tích hóa lý trong hồ sơ khoa học của sản vật cho thấy tinh bột chiết xuất từ củ dong riềng trồng trên đất Na Rì sở hữu hàm lượng tinh bột amylose cao, dao động từ hai mươi bốn đến gần ba mươi phần trăm tổng lượng tinh bột. Trong cấu trúc phân tử của hạt tinh bột, mạch thẳng amylose đóng vai trò như hệ khung xương liên kết bền vững khi gặp nhiệt độ hồ hóa rồi làm nguội, giúp màng bánh tráng có độ đàn hồi dẻo dai vượt trội. Nhờ đặc tính sinh hóa tự nhiên của giống bản địa này, sợi miến thành phẩm hoàn toàn không cần pha trộn thêm bột sắn, bột gạo hay hàn the mà vẫn đạt độ dai giòn tự nhiên hiếm có.

Quy trình lắng lọc tinh bột nhiều tầng giữ độ thuần khiết

Sau khi thu hoạch từ nương đồi về xưởng, những củ dong riềng tươi được cắt bỏ rễ con, đưa vào hệ thống guồng quay rửa sạch từng kẽ đất cát bằng dòng nước suối mát lạnh rồi nghiền nhuyễn thành dịch bột mịn. Để tách hoàn toàn phần bã xơ, nhựa chát và tạp chất hữu cơ ra khỏi hạt tinh bột tinh khiết, người thợ làng nghề thực hiện quy trình lắng lọc tinh bột nhiều tầng vô cùng công phu và kiên nhẫn. Dịch bột sau khi vắt qua vải lọc mịn được dẫn vào các bể lắng xây nối tiếp nhau, để tĩnh lặng nhiều giờ cho các hạt tinh bột nặng chìm xuống đáy bể thành một lớp bột dẻo chặt, trong khi lớp nước nhựa màu nâu đỏ cùng bọt nhẹ nổi lên phía trên được tháo bỏ hoàn toàn.

Quá trình bơm nước suối sạch khuấy đảo và để lắng tự nhiên như vậy được lặp đi lặp lại liên tục từ năm đến bảy lần trong suốt nhiều ngày liền cho đến khi nước trên mặt bể trong vắt như gương và khối bột dưới đáy kết tinh thành màu trắng xám mịn màng, tỏa mùi thơm thanh nhẹ. Tại mỗi lần thay nước, người thợ đều dùng tay kiểm tra độ mịn và khử sạch lớp bột đen mỏng lắng ở tầng trên cùng để thu lấy phần tinh bột lõi tinh túy nhất ở giữa. Chính sự tỉ mỉ trong khâu xử lý nguyên liệu thô này đã loại bỏ triệt để vị chua ngái và những hạt sạn nhỏ li ti, tạo tiền đề cho ra đời những mẻ miến trong suốt như hổ phách.

Kết cấu sợi dai trong và truyền thống phơi miến dong Na Rì Bắc Kạn

Từ khối tinh bột dong riềng trắng mịn, qua bàn tay khéo léo của người thợ thủ công và nắng gió miền sơn cước, miến dong Na Rì Bắc Kạn định hình nên kết cấu vật lý độc đáo. Từng công đoạn hồ hóa, tráng bánh và phơi sương nắng đều tuân thủ những quy luật nhiệt ẩm khắt khe của nghề cổ truyền.

Nghệ thuật hồ hóa tinh bột và tráng bánh mỏng đều

Bước chuyển hóa quan trọng nhất biến hạt tinh bột rời rạc thành sợi miến dẻo dai là công đoạn kỹ thuật hồ hóa và tráng bánh đòi hỏi kinh nghiệm cảm nhận độ sánh của người thợ cả. Một phần nhỏ tinh bột dong riềng được hòa với nước lạnh rồi châm từ từ nước sôi già vào khuấy đều tay theo một chiều nhất định cho tới khi bột chín dẻo, trong sánh lại để làm bột cái dẫn đường. Lượng bột cái này sau đó được đem hòa quyện cùng phần bột sống và nước suối theo tỷ lệ cân đối nghiêm ngặt phụ thuộc vào nhiệt độ thời tiết trong ngày, tạo thành hỗn hợp dịch bột có độ nhớt vừa phải, khi múc lên chảy thành dòng mượt mà không bị đứt quãng.

Thành phẩm miến dong Na Rì Bắc Kạn đóng gói tại cơ sở làng nghề xã Côn Minh
Thành phẩm miến dong Na Rì Bắc Kạn đóng gói tại cơ sở làng nghề xã Côn Minh

Dịch bột đạt chuẩn được đưa lên hệ thống mặt vải căng phẳng phía trên nồi hơi nước sôi sục hoặc băng chuyền hơi nhiệt để tráng thành những tấm bánh miến mỏng tang có độ dày đồng nhất chỉ khoảng một milimét. Dưới tác động của hơi nước nóng bão hòa ở nhiệt độ gần một trăm độ C trong thời gian ngắn vài chục giây, các chuỗi phân tử amylose trong tinh bột dong riềng lập tức trương nở và đan cài vào nhau thành mạng lưới gel ba chiều trong suốt, bóng mượt. Tấm bánh miến vừa chín tới được cuốn gọn lên ống tre và đưa ra giàn phơi se mặt trước khi chuyển sang công đoạn cắt sợi.

Truyền thống phơi phên nứa dưới nắng hanh và sương núi

Khi những tấm bánh tráng đã se dẻo vừa độ ẩm, không quá ướt gây dính bết cũng không quá khô gây giòn gãy, người thợ tiến hành thái bánh thành những sợi miến mảnh đều tăm tắp rồi rũ tơi và trải nhẹ lên phên nứa phơi nắng hanh vùng cao đặt dọc theo các sườn đồi hoặc sân phơi thoáng đãng đón gió. Thời điểm lý tưởng nhất để phơi miến tại vùng núi Na Rì là những ngày cuối thu sang đông, khi bầu trời vùng đông bắc trong xanh cao vời vợi, nắng vàng hanh hao chiếu rọi kết hợp với luồng gió núi khô ráo thổi qua thung lũng Côn Minh. Ánh nắng tự nhiên và gió trời làm hơi nước bên trong sợi miến bốc hơi từ từ, giúp sợi miến co săn lại một cách tự nhiên, giữ được độ bóng mượt và hương thơm nắng mới.

Nhờ kết cấu mạng lưới tinh bột dong riềng nguyên chất được làm khô thuận tự nhiên, sợi miến thành phẩm khi cầm trên tay có độ cứng cáp, dẻo dai, màu trắng xám trong hoặc ánh vàng rơm nhạt tùy theo sắc tố tự nhiên của vỏ củ dong từng vụ. Phẩm chất ưu việt nhất của sản vật thể hiện rõ nét khi tiếp xúc với nhiệt độ cao trong ẩm thực truyền thống, bởi sợi miến nở đều, trong veo, giữ nguyên độ giòn dai sần sật, hoàn toàn không bị trương nở bở nát hay vẩn đục nước dùng dù được đun sôi kỹ lưỡng trên bếp lửa.

Giá trị văn hóa và thương hiệu miến dong Na Rì Bắc Kạn

Trong tâm thức của cộng đồng cư dân vùng cao, miến dong Na Rì Bắc Kạn không chỉ là nông sản hàng hóa tiêu biểu mà còn là biểu tượng của sự sung túc, gắn kết sum vầy trong các nghi lễ truyền thống. Sự công nhận bảo hộ Chỉ dẫn địa lý cấp quốc gia đã nâng tầm sản vật bản địa vươn xa trên trường quốc tế.

Thức quà quý trong cỗ Tết và lễ hội bản địa

Trong đời sống văn hóa tâm linh và phong tục tập quán của người Tày, người Nùng, người Dao trên địa bàn tỉnh, sợi miến dong luôn giữ vị trí trang trọng trên mâm cỗ cúng tổ tiên mỗi dịp Tết Nguyên đán, lễ mừng cơm mới hay các kỳ hội xuân như lễ hội Lồng Tồng hồ Ba Bể và lễ hội Cầu mùa người Sán Chí Bắc Kạn. Bên cạnh đĩa khâu nhục Bắc Kạn đậm đà và chén rượu men lá Bằng Phúc nồng ấm, bát canh miến dong nấu cùng măng khô và nấm hương rừng tượng trưng cho sự gắn kết bền chặt, trường thọ và lời cầu chúc một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.

Không dừng lại ở không gian mâm cỗ gia đình, những bó miến dong được buộc gọn gàng bằng lạt giang mềm mại từ lâu đã trở thành thức quà biếu tặng mộc mạc mà trân quý của người dân miền ngược gửi tới người thân, bè bạn nơi miền xuôi. Hình ảnh những giàn phên nứa phơi miến trắng xóa trải dài khắp các triền đồi xã Côn Minh mỗi độ tháng chạp về đã đi vào thi ca, nhiếp ảnh như một biểu tượng sinh động cho vẻ đẹp lao động cần cù và sức sống văn hóa trường tồn của đồng bào các dân tộc vùng Việt Bắc.

Bảo hộ Chỉ dẫn địa lý và thương hiệu quốc gia

Dấu mốc lịch sử khẳng định vị thế pháp lý và danh tiếng quốc gia của sản vật được xác lập vào ngày 29 tháng 4 năm 2021, khi Cục Sở hữu trí tuệ thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành quyết định cấp Giấy chứng nhận đăng ký Chỉ dẫn địa lý Bắc Kạn số 00106 cho sản phẩm miến dong. Đây là sản phẩm miến dong đầu tiên trên phạm vi toàn quốc được Nhà nước bảo hộ Chỉ dẫn địa lý, ghi nhận mối liên hệ hữu cơ không thể tách rời giữa chất lượng sợi miến dai giòn đặc trưng với điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu, nguồn nước núi đá vôi và tri thức chế biến truyền thống của cư dân địa phương, trong đó huyện Na Rì giữ vai trò là vùng lõi nguyên liệu và chế biến trọng điểm nhất.

Tiếp nối giá trị bảo hộ sở hữu trí tuệ, các hợp tác xã làng nghề tại xã Côn Minh đã tiên phong ứng dụng hệ thống quản lý chất lượng an toàn thực phẩm quốc tế kết hợp bảo tồn bí quyết lắng lọc cổ truyền, đưa sản vật đạt chứng nhận sản phẩm OCOP 5 sao cấp quốc gia. Việc những lô hàng miến dong chính ngạch mang biểu trưng Chỉ dẫn địa lý từ vùng núi Na Rì vượt qua các rào cản kiểm định khắt khe để hiện diện tại thị trường châu Âu đã minh chứng cho sức vươn mạnh mẽ của một di sản nông sản bản địa khi được đầu tư chuẩn hóa bài bản.

Kết tinh từ giống dong riềng đỏ trên các thung lũng đá vôi cùng dòng nước suối đầu nguồn tinh khiết, miến dong Na Rì Bắc Kạn là minh chứng tiêu biểu cho trí tuệ chế biến nông sản thuận tự nhiên của đồng bào vùng cao. Trải qua bao biến thiên của thời gian, từng sợi miến trong veo, dai giòn nơi làng nghề Côn Minh vẫn bền bỉ gìn giữ hồn cốt ẩm thực truyền thống và tỏa sáng vị thế của sản vật miến dong đầu tiên tại Việt Nam được bảo hộ Chỉ dẫn địa lý quốc gia.

Chia sẻ:
TC

NSSC Thái Nguyên

thainguyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thái Nguyên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Thái Nguyên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất