Bỏ qua đến nội dung

Làng nghề làm miến dong Côn Minh - Di sản nghề thủ công núi đá Na Rì

Nằm giữa thung lũng đá vôi hùng vĩ dọc tuyến Quốc lộ 3B thuộc huyện Na Rì, làng nghề làm miến dong Côn Minh kết tinh tri thức chế biến nông sản hàng chục năm của đồng bào Tày, Nùng, Dao thành di sản nghề truyền thống danh tiếng vùng Đông Bắc.

NSSC Thái NguyênĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Giàn phên nứa phơi những sợi miến dong trắng ngà trải dài dưới nắng vùng cao tại làng nghề làm miến dong Côn Minh

Hình thành từ tập quán trồng cây dong riềng đỏ trên các triền đất dốc ven suối từ thập niên 1970, làng nghề làm miến dong Côn Minh đã vươn mình trở thành trung tâm chế tác sợi miến tinh bột nguyên chất tiêu biểu trên hệ sinh thái văn hóa Thái Nguyên NSSC. Từng phên miến ánh xám ngà phơi mình dưới nắng hanh mùa thu đông phản chiếu sự giao hòa giữa thổ nhưỡng mùn núi đá vôi, nguồn nước mạch ngầm tinh khiết và đôi bàn tay cần mẫn của cư dân vùng cao.

Lịch sử hình thành của làng nghề làm miến dong Côn Minh

Sự ra đời của không gian nghề thủ công tại xã Côn Minh gắn liền với địa hình karst đặc trưng của cánh cung Ngân Sơn. Nằm ở độ cao từ 400 đến 700 mét, vùng đất Côn Minh sở hữu những dải thung lũng hẹp chạy dọc chân núi đá vôi, kề cận danh thắng động Nàng Tiên Na Rì. Khí hậu phân hóa rõ rệt cùng tầng đất feralit giàu mùn phong hóa từ đá vôi đã tạo môi trường lý tưởng cho giống dong riềng đỏ Na Rì tích lũy hàm lượng tinh bột vượt trội.

Khởi nguồn từ tập quán canh tác dong riềng

Theo ký ức của các bậc cao niên người Tày và người Nùng tại địa phương, cây dong riềng đỏ được đưa về trồng trên nương đồi xã Côn Minh từ những năm 1970 nhằm tận dụng diện tích đất dốc ven rừng. Ban đầu, củ dong chỉ được luộc ăn tươi hoặc mài thủ công trên bàn xát đá, lọc lấy bột gói bánh. Đến đầu thập niên 1990, một số hộ dân tại thôn Chè Cọ Côn Minh và thôn Chợ B bắt đầu học kỹ thuật tráng bánh trên nồi hơi và thái sợi thủ công để làm ra những mẻ miến đầu tiên dùng trong dịp lễ Tết.

Nhận thấy sợi miến dong Côn Minh làm từ củ dong riềng đỏ trồng trên đất đá vôi có độ dai giòn tự nhiên, nấu sôi lâu không bị bở nát hay đục nước, bà con các thôn Nà Làng, Bản Cuôn và Bản Cảo đã đồng loạt mở rộng vùng nguyên liệu. Từ chỗ sản xuất nhỏ lẻ theo mùa vụ cuối năm, hoạt động chế biến dần lan tỏa khắp các xóm bản dọc Quốc lộ 3B, đặt nền móng cho đặc sản miến dong Na Rì Bắc Kạn vang danh khắp miền núi phía Bắc.

Dấu mốc công nhận làng nghề và chỉ dẫn địa lý

Trải qua hơn ba thập kỷ giữ lửa nghề truyền thống, cư dân tại các thôn Chè Cọ, Chợ B, Nà Làng, Bản Cuôn đã chuẩn hóa kỹ thuật và gắn kết chặt chẽ vùng nguyên liệu với xưởng chế biến. Tháng 1 năm 2024, Ủy ban nhân dân tỉnh quyết định công nhận chính thức làng nghề làm miến dong Côn Minh, đánh dấu bước chuyển mình sang mô hình làng nghề nông thôn được bảo hộ bài bản. Trước đó, ngày 29 tháng 4 năm 2021, Cục Sở hữu trí tuệ đã cấp Giấy chứng nhận Chỉ dẫn địa lý miến dong Bắc Kạn số 00106 với xã Côn Minh là vùng lõi trọng điểm.

Trong hành trình nâng tầm di sản nghề thủ công, sự đóng góp của các hợp tác xã tại thôn Chè Cọ Côn Minh mang ý nghĩa quyết định. Tiêu biểu là quá trình gây dựng Hợp tác xã Tài Hoan cùng tâm huyết gìn giữ phẩm chất tinh bột truyền thống của nghệ nhân Nguyễn Thị Hiền và bà Nguyễn Thị Hoan. Từ xưởng tráng miến gia đình thành lập năm 1999, cộng đồng làm nghề đã liên kết hàng trăm hộ dân trồng dong riềng hữu cơ, đưa sản phẩm đạt chứng nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia và xuất khẩu sang Cộng hòa Séc.

Giai đoạn lịch sửDấu mốc phát triển tại xã Côn MinhĐặc trưng tổ chức sản xuất và kỹ nghệ
Thập niên 1970 - 1980Đưa giống dong riềng đỏ bản địa vào canh tác trên đất dốc núi đá vôiTrồng tự cấp tự túc, mài củ thủ công lấy tinh bột làm bánh dân gian
Thập niên 1990 - 2005Hình thành các hộ tráng bánh cắt sợi tại thôn Chè Cọ và thôn Chợ BXay củ, lắng bột qua bể xây gạch, tráng bánh nồi hơi đun củi, thái sợi bàn dao
Giai đoạn 2006 - 2020Mở rộng vùng nguyên liệu sang Nà Làng, Bản Cuôn, thành lập hợp tác xãChuẩn hóa hệ thống bể lắng lọc 5 đến 7 tầng, kết hợp máy tráng liên hoàn
Giai đoạn 2021 - nayĐạt Chỉ dẫn địa lý 00106, OCOP 5 sao quốc gia và công nhận Làng nghề năm 2024Sản xuất tuần hoàn khép kín, bảo tồn công thức 100 phần trăm tinh bột nguyên chất

Nguyên liệu bản địa tại làng nghề làm miến dong Côn Minh

Khác biệt cốt lõi giúp sản phẩm của làng nghề làm miến dong Côn Minh khẳng định vị thế độc tôn trên bản đồ nghề thủ công Việt Nam nằm ở sự thuần khiết của giống củ dong riềng đỏ bản địa và nguồn nước mạch ngầm núi đá vôi. Người thợ tuyệt đối tuân thủ nguyên tắc ba không gồm không pha trộn bột sắn, không dùng hóa chất tẩy trắng và không dùng phụ gia tạo dai.

Cánh đồng cây dong riềng đỏ bản địa xanh tốt trổ hoa dưới chân núi đá vôi tại xã Côn Minh huyện Na Rì
Cánh đồng cây dong riềng đỏ bản địa xanh tốt trổ hoa dưới chân núi đá vôi tại xã Côn Minh huyện Na Rì

Giống củ dong riềng đỏ trên đất núi đá vôi

Giống cây được canh tác là dong riềng đỏ Na Rì (tên khoa học Canna edulis), thân mọc thẳng cao từ 1,5 đến 2 mét, phiến lá xanh đậm viền tía và trổ hoa đỏ rực vào cuối hè. Chu kỳ sinh trưởng trên nương đồi kéo dài 9 đến 10 tháng, xuống giống vào tháng 2 âm lịch và thu hoạch vào tháng 10 đến tháng 12 âm lịch khi lá cây chuyển vàng khô, toàn bộ dưỡng chất đã dồn xuống thân rễ giúp củ dong đạt độ già đanh.

Phân tích sinh hóa từ hồ sơ Chỉ dẫn địa lý miến dong Bắc Kạn cho thấy tinh bột củ dong riềng đỏ vùng núi đá vôi Côn Minh sở hữu hàm lượng amylose cao từ 24 đến 30 phần trăm. Cấu trúc phân tử amylose mạch thẳng bền vững giúp màng bánh tráng khi hồ hóa đạt độ kết dính tự nhiên cực cao. Nhờ vậy, sợi miến dong Côn Minh thành phẩm mang màu xám ngà trong suốt đặc trưng, tỏa hương thơm dịu và giữ nguyên độ giòn dai.

Nguồn nước mạch ngầm và nắng gió thung lũng

Bên cạnh củ dong đỏ, nguồn nước nghiền rửa và lắng lọc đóng vai trò quyết định đến độ trong của sợi miến. Các hộ làm nghề tại thôn Chè Cọ Côn Minh, thôn Chợ B và Nà Làng đều dẫn nước suối mạch ngầm từ khe núi đá vôi có độ pH trung tính 6,8 đến 7,2, giàu khoáng chất canxi và không nhiễm sắt. Sau khi cắt sợi, vi khí hậu thung lũng Côn Minh với gió bấc khô hanh và nắng vàng mùa thu đông giúp sợi miến trên giàn phên nứa thoát hơi nước từ từ từ lõi ra ngoài, khô đều mà không bị giòn gãy.

Quy trình chế tác tại làng nghề làm miến dong Côn Minh

Nghệ thuật chế tác tại làng nghề làm miến dong Côn Minh đòi hỏi sự chính xác nghiêm ngặt về thời gian, nhiệt độ và cảm nhận xúc giác của người thợ. Trong quy trình làm miến dong Côn Minh, từ củ dong tươi cho đến những bó sợi miến óng ả phải trải qua các công đoạn liên hoàn gắn liền với tri thức dân gian truyền đời.

Bà con nông dân xã Côn Minh thu hoạch và cắt rễ làm sạch củ dong riềng đỏ ngay tại nương đồi nguyên liệu
Bà con nông dân xã Côn Minh thu hoạch và cắt rễ làm sạch củ dong riềng đỏ ngay tại nương đồi nguyên liệu

Kỹ thuật lắng lọc tinh bột và đánh bột cái

Sau khi thu hoạch về xưởng, củ dong riềng đỏ được cắt sạch rễ con, rửa lồng quay áp lực cao bằng nước suối nguồn rồi nghiền xát nát và tách bã xơ qua màng lọc ly tâm. Công đoạn quyết định độ tinh khiết là kỹ thuật lắng lọc tinh bột dong riềng qua hệ thống 5 đến 7 bể lắng liên hoàn. Dịch bột được để lắng tĩnh cho hạt tinh bột nặng chìm xuống đáy, tháo bỏ nước nhựa đỏ sẫm rồi tiếp tục bơm nước suối sạch khuấy đảo và gạn bùn đen. Quá trình lắng lọc tinh bột dong riềng lặp lại suốt 5 đến 7 ngày đêm cho đến khi khối bột trắng ngà mịn màng. Trước khi tráng, người thợ cả thực hiện bí quyết đánh bột cái bằng cách pha tinh bột với nước ấm rồi châm nước sôi già 95 đến 100 độ C, khuấy đều một chiều tạo dịch bột có độ nhớt hoàn hảo.

Nghệ thuật tráng bánh, ủ dẻo và phơi phên nứa

Tại lò tráng, dịch bột được dẫn đều lên mặt băng vải căng phẳng trên buồng hơi nước sôi 100 độ C trong 45 đến 60 giây để chín thành tấm bánh miến ánh ngà săn chắc, rồi trải lên phên nứa đan mắt cáo phơi sơ cho se mặt. Điểm tinh tế trong quy trình làm miến dong Côn Minh là công đoạn ủ bánh giữ ẩm qua một đêm ở độ ẩm 30 đến 35 phần trăm giúp các chuỗi tinh bột amylose tái sắp xếp cấu trúc vững chắc, mềm dẻo mà không dính bết. Sáng hôm sau, bánh được đưa qua máy cắt sợi đều đặn, rũ tơi và trải rộng lên giàn phên nứa đón nắng gió thung lũng cho đến khi khô ráo.

Công đoạn chế tácThông số kỹ thuật và thao tác truyền thốngTác động trực tiếp đến phẩm chất sợi miến
Rửa củ và nghiền xátCắt sạch rễ con, rửa lồng quay bằng nước suối núi đá vôi, nghiền mịn tách bãLoại bỏ hoàn toàn tạp chất đất cát, thu hồi tối đa hạt tinh bột trong tế bào củ
Lắng lọc tinh bột đa tầngNgâm lắng, khuấy rửa và gạn bùn qua hệ thống 5 đến 7 bể liên hoàn trong 5 ngàyTách sạch nhựa chát, axit tự nhiên và cặn đen, giúp sợi miến trong và thơm dịu
Đánh bột cái hồ hóaKhuấy tinh bột với nước sôi già theo chiều cố định tạo hỗn hợp hồ kết dínhChống lắng cặn tinh bột, tạo mạng lưới liên kết phân tử dẻo dai đồng nhất
Tráng bánh và ủ cân bằng ẩmHấp chín trên mặt vải hơi nước 100 độ C, phơi se trên phên nứa rồi ủ kín qua đêmGiúp bánh đạt độ dày chuẩn xác, khi thái sợi không bị đứt gãy hay dính chùm
Thái sợi và phơi nắng gióCắt sợi đều đặn, rũ tơi phơi trên giàn phên nứa dưới nắng hanh và gió núiSợi miến khô tự nhiên từ lõi ra ngoài, bóng mượt, nấu sôi lâu không bị trương nở

Giá trị di sản của làng nghề làm miến dong Côn Minh

Vượt lên trên vai trò kinh tế nông thôn, làng nghề làm miến dong Côn Minh là biểu tượng sống động cho bản sắc lao động cần cù của cư dân miền núi. Mỗi mùa thu hoạch dong riềng về, khắp các sườn đồi và bãi soi ven suối lại rộn ràng sắc trắng ngà của hàng vạn tấm phên nứa phơi miến nối dài.

Giao thoa ẩm thực bản địa trên bản đồ làng nghề

Trong đời sống phong tục của người Tày, người Nùng nơi thượng nguồn sông Cầu, sợi miến dong Côn Minh giữ vị trí trang trọng trên mâm cỗ Tết Nguyên đán, lễ mừng cơm mới, cưới hỏi và các kỳ lễ hội Lồng Tồng hồ Ba Bể. Sợi miến dai trong thường kết hợp cùng măng khô Bắc Kạn hầm xương, đặt cạnh đĩa khâu nhục Bắc Kạn và chén rượu men lá Bằng Phúc của nghệ nhân Nông Thị Điềm. Trên bản đồ làng nghề phía Bắc, sản phẩm xã Côn Minh sánh ngang cùng miến dong Phia Đén ở Cao Bằng và miến dong Bình Lư ở Lai Châu nhờ bí quyết lắng lọc nước suối đá vôi đặc trưng.

Bảo tồn tri thức gắn với nông nghiệp tuần hoàn

Hiện nay, toàn xã Côn Minh duy trì hàng trăm héc-ta vùng trồng dong riềng đỏ Na Rì chuyên canh hữu cơ, cung cấp nguyên liệu cho hơn 60 cơ sở chế biến kết hợp xử lý nước thải Biogas và ủ bã dong làm phân bón vi sinh tuần hoàn.

  • Bảo tồn nguồn gen dong riềng đỏ bản địa — Tuyển chọn củ giống khỏe mạnh từ các nương đồi lâu năm tại thôn Chè Cọ và Bản Cuôn để duy trì hàm lượng tinh bột amylose tự nhiên.
  • Chuẩn hóa vệ sinh an toàn thực phẩm — Sử dụng hệ thống nồi hơi áp suất tiết kiệm năng lượng và giàn phơi phên nứa cao ráo tại khu vực đón nắng thoáng gió.
  • Kết nối không gian trải nghiệm văn hóa làng nghề — Đón du khách trên hành trình khám phá Quốc lộ 3B và danh thắng động Nàng Tiên ghé thăm các xưởng tráng miến và cánh đồng phên miến.
  • Khẳng định thương hiệu nông sản di sản quốc tế — Duy trì nghiêm ngặt tiêu chuẩn của Chỉ dẫn địa lý 00106 và chứng nhận OCOP 5 sao quốc gia để đưa tinh hoa nghề truyền thống vươn xa.

Trải qua bao biến thiên của thời gian, làng nghề làm miến dong Côn Minh vẫn vẹn nguyên cốt cách mộc mạc và phẩm chất tinh khiết từ củ dong riềng đỏ cùng nguồn nước suối đá vôi. Sự kết hợp hài hòa giữa bí quyết lắng bột truyền thống và mô hình sản xuất xanh bền vững đã giúp di sản nghề thủ công vùng cao Na Rì ngày càng tỏa sáng trên bản đồ văn hóa Việt Nam.

Chia sẻ:
TC

NSSC Thái Nguyên

thainguyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thái Nguyên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Thái Nguyên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất