Làng nghề bánh chưng Bờ Đậu - Hơn sáu thập kỷ giữ lửa nghề bên núi Cổ Lũng
NSSC Thái NguyênĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Nằm tại điểm giao thoa giữa miền trung du bát ngát đồi chè với những dãy núi đá vôi trùng điệp của chiến khu Việt Bắc, làng nghề bánh chưng Bờ Đậu từ lâu đã nổi danh như một biểu tượng của nghệ thuật chế biến thức quà cổ truyền vùng cao. Suốt hơn sáu thập kỷ đỏ lửa bên sườn núi Cổ Lũng, các thế hệ nghệ nhân nơi đây vẫn bền bỉ gìn giữ kỹ thuật gói tay vuông vức tám góc không dùng khuôn cùng bí quyết luộc bánh bằng nguồn nước mạch núi đá trong lành.
Cội nguồn hình thành và phát triển làng nghề bánh chưng Bờ Đậu
Sự ra đời và hưng thịnh của một làng nghề chuyên làm thức bánh vốn chỉ xuất hiện trong dịp Tết cổ truyền gắn liền với vị trí địa lý đặc biệt nơi cửa ngõ phía bắc tỉnh Thái Nguyên. Từ một quán nhỏ ven đường thiên lý, nghề gói bánh đã bén rễ sâu vào đời sống văn hóa cộng đồng dưới chân núi đá.
Quán nhỏ dưới tán phượng cổ nơi ngã ba giao thương
Không gian hình thành làng nghề tọa lạc tại khu vực ngã ba Bờ Đậu xã Cổ Lũng thuộc huyện Phú Lương, nơi tuyến Quốc lộ 3 đi Bắc Kạn giao cắt với tuyến đường dẫn lên vùng căn cứ địa Định Hóa. Trong lịch sử, dải đất này từng thuộc địa hạt của phủ Phú Lương thời Lý, vùng phên dậu giàu truyền thống văn hiến gắn với vị danh tướng Dương Tự Minh được phụng thờ tại quần thể di tích đền Đuổm cách làng nghề vài cây số.
Theo ký ức các bậc cao niên, nghề làm bánh tại đây khởi nguồn từ đầu những năm 1960 nhờ công lao của tiền nhân Nguyễn Thị Đấng (thường gọi là cụ Xuân) ở xóm Bờ Đậu. Nhận thấy những đoàn cán bộ và khách qua lại trên tuyến đường đi lên Khu di tích ATK Định Hóa thường thiếu thức ăn ấm lòng giữa tiết trời sương lạnh, cụ Đấng đã đem bí quyết gói bánh chưng gia truyền ra làm phục vụ tại quán nhỏ dưới gốc phượng cổ thụ ngay ngã ba đường. Những chiếc bánh xanh mướt, dẻo thơm hương lá rừng của cụ nhanh chóng được khách thập phương yêu mến.
Hành trình lan tỏa nghề tổ khắp xóm làng Cổ Lũng
Từ bếp lửa đầu tiên của tiền nhân Nguyễn Thị Đấng, con cháu trong gia tộc cùng bà con lối xóm tại ngã ba Bờ Đậu xã Cổ Lũng đã được cụ tận tình chỉ dạy từng thao tác chọn gạo, rửa lá, gấp góc và canh lửa luộc bánh. Nhu cầu thưởng thức quà quê dẻo rền của du khách quanh năm đã thúc đẩy nghề gói bánh trở thành sinh kế thường nhật của cả cộng đồng, lan rộng ra hàng chục hộ gia đình thuộc xã Cổ Lũng.
Nhằm ghi nhận bề dày lịch sử và giá trị văn hóa của cộng đồng địa phương, năm 2009 Ủy ban nhân dân tỉnh đã trao bằng công nhận làng nghề truyền thống tỉnh Thái Nguyên cho làng nghề bánh chưng Bờ Đậu. Trải qua hơn sáu mươi năm phát triển, thương hiệu bánh chưng Bờ Đậu đã được bảo hộ nhãn hiệu tập thể và trở thành niềm tự hào của ẩm thực trung du. Toàn bộ tư liệu về lịch sử tổ nghề và quy ước giữ gìn chất lượng của làng nghề hiện được lưu trữ trên cổng thông tin Thái Nguyên NSSC phục vụ công tác bảo tồn.
| Giai đoạn phát triển làng nghề | Không gian và quy mô hoạt động | Dấu ấn văn hóa và di sản nghề truyền thống |
|---|---|---|
| Giai đoạn khởi nguồn thập niên 1960 | Quán bánh dưới gốc phượng của tiền nhân Nguyễn Thị Đấng tại ngã ba Bờ Đậu xã Cổ Lũng | Đưa thức bánh cổ truyền ngày Tết thành quà quê phục vụ khách qua đường |
| Giai đoạn lan tỏa thập niên 1980 | Hàng chục hộ gia đình trong xóm Bờ Đậu cùng học nghề và đỏ lửa quanh năm | Định hình quy chuẩn kỹ nghệ gói tay tám góc không dùng khuôn gỗ |
| Giai đoạn công nhận năm 2009 | Mở rộng ra nhiều xóm thuộc xã Cổ Lũng, huyện Phú Lương | Đón nhận danh hiệu làng nghề truyền thống tỉnh Thái Nguyên và bảo hộ nhãn hiệu |
| Giai đoạn bảo tồn đương đại | Tổ hợp tác làng nghề gắn kết với không gian văn hóa di tích Phú Lương | Gìn giữ nguồn mạch nước ngầm núi đá Bờ Đậu và truyền nghề cho thế hệ trẻ |
Nguyên liệu bản địa tuyển chọn tại làng nghề bánh chưng Bờ Đậu
Phẩm chất dẻo thơm, xanh ngọc bích tự nhiên của chiếc bánh cổ truyền vùng Cổ Lũng được chắt lọc hoàn toàn từ tinh hoa nông sản và lâm sản vùng núi phía bắc. Người thợ tại làng nghề bánh chưng Bờ Đậu luôn tuân thủ bộ tiêu chuẩn tuyển chọn nguyên liệu khắt khe.
Mạch nước núi đá vôi và hạt nếp thơm vùng cao
Yếu tố tự nhiên cốt lõi tạo nên sự khác biệt độc bản của làng nghề chính là mạch nước ngầm núi đá Bờ Đậu tuôn chảy từ dãy núi đá vôi cổ kính phía sau xóm làng. Nguồn nước tự nhiên này lọc qua nhiều tầng địa chất đá vôi giàu khoáng chất vi lượng, quanh năm trong vắt và mát lành, giúp hạt gạo khi ngâm và luộc chín có độ rền mịn, vị ngọt thanh và sắc xanh biếc đặc trưng.
Trên nền nguồn nước quý trời ban, nguyên liệu gạo nếp được tuyển chọn từ những vựa lúa nếp vùng chiến khu Định Hóa — nơi nổi tiếng với thổ nhưỡng màu mỡ nuôi dưỡng cả giống gạo Bao Thai Định Hóa lẫn các giống nếp cái hoa vàng, nếp vải đặc sản. Hạt gạo đưa vào gói bánh là nếp vụ mùa mới thu hoạch, hạt tròn mẩy, vo nhẹ bằng nước suối nguồn rồi trộn cùng chút muối trắng và nước lá riềng nếp giã nhỏ nhằm giữ màu xanh ngọc cho vỏ bánh.
Lá dong rừng, lạt giang dẻo cùng nhân đậu thịt
Để tạo nên lớp áo xanh mướt bên ngoài, người dân làng nghề bánh chưng Bờ Đậu chỉ sử dụng lá dong rừng tự nhiên thu hái dưới tán rừng già thuộc Na Rì, Chợ Đồn hoặc vùng núi Võ Nhai, Định Hóa. Từng tàu lá được rửa sạch tỉ mỉ bằng mạch nước ngầm núi đá Bờ Đậu, lau khô ráo và tước bỏ bớt phần sống lưng lá để khi gấp góc chiếc bánh mềm mượt, không bị rách lá khi luộc sôi.

Đi liền với tàu lá dong rừng là những sợi lạt giang bánh tẻ chẻ tay lấy từ ống giang rừng thẳng tắp, chẻ mỏng đều và phơi héo nhẹ để đạt độ dai bền. Phần nhân bánh ở tâm là sự kết hợp hài hòa giữa đậu xanh hạt nhỏ lòng vàng đồ chín giã nhuyễn mịn thành nắm tròn, ôm trọn lấy miếng thịt ba chỉ lợn bản tươi ngon ướp đượm hạt tiêu đen thơm lừng.
- Nguồn nước mạch núi đá: Sử dụng hoàn toàn mạch nước ngầm núi đá Bờ Đậu tự nhiên để vo gạo và luộc bánh, tạo độ dẻo rền đặc trưng.
- Gạo nếp đặc sản vùng cao: Tuyển chọn nếp cái hoa vàng và nếp vải Định Hóa, Ôn Lương hạt mẩy tròn, kết hợp nước cốt lá riềng tươi.
- Tàu lá dong rừng nguyên sinh: Chọn lá dong nếp mọc dưới tán rừng già có phiến dày, tiết ra tinh dầu thơm và sắc diệp lục xanh ngọc bích.
- Sợi lạt giang bánh tẻ chẻ tay: Chẻ thủ công mỏng mảnh, dẻo dai từ ống giang rừng Việt Bắc giúp định hình thân bánh chắc chắn.
- Nhân đậu xanh và thịt ba chỉ: Đậu xanh quê lòng vàng đồ chín giã mịn quyện cùng thịt lợn bản thái miếng dày ướp tiêu bắc.
Kỹ nghệ chế tác thủ công của làng nghề bánh chưng Bờ Đậu
Nếu nguồn nguyên liệu bản địa là phần xác thì kỹ năng đôi bàn tay và kinh nghiệm điều lửa của người nghệ nhân chính là phần hồn làm nên danh tiếng của làng nghề. Tại làng nghề bánh chưng Bờ Đậu, mọi công đoạn chế tác đều tuân thủ nghiêm ngặt lối thủ công truyền đời.
Tuyệt kỹ gói tay không khuôn vuông vức tám góc
Nét độc đáo bậc nhất khiến du khách khâm phục khi ghé thăm các xưởng nghề tại ngã ba Bờ Đậu xã Cổ Lũng chính là kỹ nghệ gói tay tám góc hoàn toàn bằng tay trần mà không cần dùng tới khuôn gỗ. Đôi bàn tay điêu luyện của người thợ Bờ Đậu nắn chỉnh trực tiếp từng thớ lá và lượng gạo để chiếc bánh đạt độ vuông thành sắc cạnh ở cả tám góc trên dưới như một.
Quy trình thực hiện kỹ nghệ gói tay tám góc diễn ra nhịp nhàng như một điệu múa dân gian. Người thợ trải hai sợi lạt giang bánh tẻ chẻ tay xuống chiếu, xếp bốn tàu lá dong rừng đan vuông góc nhau, đong gạo nếp trắng ngần làm lớp đáy, đặt đậu xanh, miếng thịt ba chỉ ướp tiêu rồi phủ tiếp đậu xanh và gạo nếp mặt trên. Chỉ bằng vài động tác gập mép lá dứt khoát và vỗ nhẹ bốn bề thành bánh, chiếc bánh vuông vức đã hiện hình hoàn chỉnh dưới hai sợi lạt giang buộc chữ thập vừa khít.
Bí quyết canh lửa củi rền suốt mười giờ đêm
Sau khi những chồng bánh vuông vức được gói xong, công đoạn quyết định độ chín rền nằm ở quy trình vận hành bếp củi luộc bánh rền lửa kéo dài liên tục từ tám đến mười hai giờ. Những chiếc nồi lớn được lót cuống lá dong dưới đáy rồi xếp từng lớp bánh chồng khít lên nhau. Nguồn mạch nước ngầm núi đá Bờ Đậu trong vắt được dẫn thẳng vào ngập mặt bánh trước khi nhóm bếp củi rừng đượm lửa.
Trong suốt quá trình luộc trên bếp củi luộc bánh rền lửa, người nghệ nhân thức canh thâu đêm để điều tiết nhiệt độ và chêm nước suối đun sôi kịp thời sao cho mặt bánh luôn ngập nước nóng. Khi vớt bánh ra, từng chiếc bánh được rửa qua nước suối sạch rồi xếp lên bàn gỗ ép nhẹ vài giờ cho thoát nước thừa, giúp hạt nếp kết dính dẻo quánh mà vẫn giữ nguyên tám góc vuông sắc sảo của làng nghề bánh chưng Bờ Đậu.
Không gian văn hóa và di sản làng nghề bánh chưng Bờ Đậu
Không chỉ là cơ sở sản xuất thực phẩm truyền thống, không gian xóm làng dưới chân núi Cổ Lũng còn bảo lưu những giá trị văn hóa tâm linh và đạo lý nguồn cội của dân tộc Việt. Sức sống của làng nghề bánh chưng Bờ Đậu thể hiện rõ qua nhịp lao động cần cù và sự gắn kết cộng đồng.
Nhịp sống đỏ lửa quanh năm bên sườn núi Phú Lương
Ghé thăm khu vực ngã ba Bờ Đậu xã Cổ Lũng vào bất kỳ thời điểm nào trong năm, du khách đều cảm nhận được bầu không khí lao động rộn rã tỏa ra từ hàng chục gian bếp đỏ lửa đêm ngày. Trong các hiên nhà rộng rãi, ba thế hệ từ cụ già tóc bạc đến lớp thanh niên trẻ cùng quây quần bên nong gạo, chậu lá, thoăn thoắt đôi tay gói bánh.

Khi màn đêm buông xuống trên các dãy núi đá vôi Phú Lương, ánh lửa hồng từ những bếp củi luộc bánh rền lửa lại bập bùng soi sáng cả góc làng, quyện cùng làn khói trắng thơm ngát mùi lá dong rừng và gạo nếp mới, biến vùng quê bán sơn địa thành điểm dừng chân văn hóa thân thuộc nơi cửa ngõ Việt Bắc.
Gìn giữ đạo nghề và phẩm vật dâng cúng lễ hội
Trong tâm thức của mỗi người thợ tại làng nghề truyền thống tỉnh Thái Nguyên, chiếc bánh chưng vuông vức luôn mang triết lý trời tròn đất vuông từ thời các Vua Hùng dựng nước và tấm lòng hiếu thảo của Lang Liêu. Vì vậy, đạo nghề tại Bờ Đậu được gìn giữ như quy ước thiêng liêng của cả dòng tộc, luôn trung thực với nguyên liệu tự nhiên và giữ trọn chữ tín. Hàng năm, những cặp bánh vuông vức nhất của làng nghề luôn được tuyển chọn để dâng cúng tại lễ hội đền Đuổm vào mùng sáu tháng Giêng cũng như tham gia hội thi gói bánh dâng lên đất Tổ tại khu di tích Đền Hùng.
Trong đời sống ẩm thực bản địa, hình ảnh chiếc bánh chưng xanh cắt tám miếng đều đặn bằng sợi lạt giang, thưởng thức cùng chén trà Tân Cương Thái Nguyên chát dịu ngọt hậu đã trở thành nét đẹp tao nhã mỗi dịp lễ Tết của người dân xứ Trà. Ngày nay, các nghệ nhân ưu tú tại xã Cổ Lũng vẫn tích cực truyền dạy kỹ nghệ gói tay tám góc cho thế hệ trẻ và đón các đoàn học sinh, du khách tới tìm hiểu quy trình làm nghề.
Hơn sáu thập kỷ bền bỉ giữ lửa bên sườn núi đá vôi Cổ Lũng, làng nghề bánh chưng Bờ Đậu đã viết nên câu chuyện đẹp về sức sống trường tồn của nghề thủ công truyền thống Việt Nam. Nhờ sự giao hòa giữa mạch nước ngầm núi đá Bờ Đậu tinh khiết, nguyên liệu núi rừng tuyển chọn và bàn tay tài hoa của người nghệ nhân, mỗi chiếc bánh vuông vức nơi cửa ngõ Việt Bắc mãi là kết tinh sâu sắc của hồn đất, tình người Thái Nguyên.
NSSC Thái Nguyên
thainguyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thái Nguyên.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Thái Nguyên.
Bài liên quan
Làng nghề làm tương nếp Úc Kỳ - Gần hai thế kỷ ủ mốc Thầu Dầu bên sông Cầu
Khám phá làng nghề làm tương nếp Úc Kỳ huyện Phú Bình với lịch sử gần 200 năm, bí quyết ủ mốc gạo nếp Thầu Dầu hoa cau và phơi chum sành truyền thống.
Lễ hội đền Đuổm - Hào khí danh tướng Dương Tự Minh nơi chân núi cổ
Lễ hội đền Đuổm là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia diễn ra ngày mùng 6 tháng Giêng tại Phú Lương, Thái Nguyên nhằm tưởng niệm danh tướng Dương Tự Minh.
Lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa - Sắc xuân hội tụ nơi Thủ đô gió ngàn
Lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa diễn ra ngày mùng 9 và 10 tháng Giêng tại cánh đồng Đèo De, xã Phú Đình với lễ cày Tịch điền, cầu mùa và múa rối Tày Thẩm Rộc.



