Làng nghề làm tương nếp Úc Kỳ - Gần hai thế kỷ ủ mốc Thầu Dầu bên sông Cầu
NSSC Thái NguyênĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Dọc theo những bãi bồi phù sa trù phú bên tả ngạn dòng sông Cầu thuộc huyện Phú Bình, làng nghề làm tương nếp Úc Kỳ hiện lên với vẻ đẹp trầm mặc của hàng ngàn chiếc chum sành nâu bóng xếp nối tiếp nhau tắm nắng vàng trung du. Trải qua gần hai thế kỷ cha truyền con nối, cộng đồng cư dân nơi đây vẫn vẹn nguyên niềm tự hào về nghệ thuật ủ mốc hoa cau từ giống lúa nếp cổ truyền và kỹ thuật ngâm ủ đỗ tương rang tạo nên thức chấm sánh đặc như mật.
Lịch sử gần hai thế kỷ của làng nghề làm tương nếp Úc Kỳ
Nghề chế biến thực phẩm lên men cổ truyền tại vùng đất hạ lưu sông Cầu là di sản văn hóa kết tinh từ lịch sử khai khẩn châu thổ và văn minh lúa nước lâu đời. Từ những chum tương gia truyền trong mỗi nếp nhà cổ, nghề làm tương đã vươn lên thành biểu tượng văn hóa của cả vùng quê.
Mạch nguồn nghề cổ từ những nếp nhà ven sông Cầu
Không gian văn hóa của xã Úc Kỳ huyện Phú Bình nằm trong vùng đất cổ giàu truyền thống lịch sử và khoa bảng bên dòng sông Cầu, nơi có quần thể di tích đền Lục Giáp thờ các bậc danh thần thời Lý và gần quê hương Tiến sĩ triều Lê Đỗ Cận. Theo gia phả các dòng họ lâu đời tại xã Úc Kỳ, nghề ủ tương nếp nơi đây đã xuất hiện từ cách đây gần hai trăm năm. Ban đầu, tận dụng nguồn lúa nếp dẻo thơm trồng trên đồng bãi ven sông và đỗ tương vụ xuân hè, các bà, các mẹ tự làm mốc, ngâm tương vào chum sành từ tháng Tư đến tháng Bảy âm lịch để ăn quanh năm.
Trong bức tranh văn hóa ẩm thực cổ truyền miền Bắc, nếu đồng bằng sông Hồng nổi danh với thức tương Bần Yên Nhân của tỉnh Hưng Yên, thì vùng trung du sông Cầu lại tự hào với dòng tương nếp Úc Kỳ mang bản sắc riêng nhờ hạt nếp Thầu Dầu bản địa còn nguyên hạt sánh quyện trong dịch tương vàng sậm. Chính hương vị ngọt đằm, béo ngậy của mốc hoa cau phơi nắng đã khiến thức tương ven sông Cầu vượt khỏi lũy tre làng, có mặt khắp các phiên chợ trung du Bắc Bộ.
Quá trình định hình danh tiếng làng nghề truyền thống
Trải qua gần hai thế kỷ gìn giữ di sản nghề ủ tương cổ truyền, kỹ thuật chọn nếp, rang đỗ, nuôi mốc và nghe tiếng sủi tăm trong chum sành đã trở thành tri thức dân gian quý báu được truyền dạy tỉ mỉ qua nhiều thế hệ tại xã Úc Kỳ huyện Phú Bình. Hàng trăm hộ gia đình trong xã vẫn kiên định bảo tồn phương pháp lên men sinh học tự nhiên thuần khiết, không rút ngắn thời gian phơi nắng và không sử dụng chất bảo quản hóa học.
Ghi nhận giá trị văn hóa lịch sử của cộng đồng làm nghề, tháng 7 năm 2015 Ủy ban nhân dân tỉnh Thái Nguyên đã ban hành quyết định công nhận làng nghề làm tương nếp Úc Kỳ là làng nghề truyền thống cấp tỉnh, đồng thời Cục Sở hữu trí tuệ cấp văn bằng bảo hộ Nhãn hiệu tập thể cho sản phẩm tương địa phương. Hiện nay, các tư liệu lịch sử, quy trình chế tác và hình ảnh làng nghề đều được số hóa trên cổng thông tin Thái Nguyên NSSC và giới thiệu trong các chuyên đề văn hóa nông nghiệp tại Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam.
| Yếu tố cấu thành di sản | Đặc trưng bản địa tại xã Úc Kỳ, huyện Phú Bình | Giá trị quyết định phẩm chất tương cổ truyền |
|---|---|---|
| Vùng thổ nhưỡng canh tác | Đất phù sa cổ pha cát nhẹ dọc lưu vực sông Cầu | Nuôi dưỡng hạt lúa nếp tích tụ hàm lượng tinh bột dẻo và đường tự nhiên cao |
| Giống lúa nếp nguyên liệu | Hạt gạo nếp Thầu Dầu cổ truyền vỏ trấu sẫm, hạt tròn mẩy | Chịu được quá trình lên men dài ngày, tạo cấu trúc hạt nếp nguyên vẹn sánh mật |
| Hệ thống dụng cụ làm nghề | Nong tre đan thưa, cối đá xay đỗ và sân gạch phơi chum sành | Giữ nhiệt độ, độ ẩm ổn định cho nấm men và hấp thu bức xạ mặt trời tự nhiên |
| Kỹ thuật chế tác cốt lõi | Quy trình lên men mốc vàng hoa cau và ngâm nước đỗ tương rang chín tới | Chuyển hóa hoàn toàn tinh bột và đạm thực vật thành vị ngọt hậu đằm thắm |
Thổ nhưỡng, nguyên liệu và chum sành tại làng nghề làm tương nếp Úc Kỳ
Sự thành công của một mẻ tương truyền thống phụ thuộc mật thiết vào tính thuần khiết của nông sản bản địa và hệ thống dụng cụ ủ chượp thủ công. Tại làng nghề làm tương nếp Úc Kỳ, từng hạt gạo, hạt đỗ cho tới chiếc chum sành đều được tuyển lựa khắt khe.
Đất phù sa cổ nuôi dưỡng giống nếp Thầu Dầu quý
Bí quyết gốc rễ tạo nên danh tiếng làng nghề nằm ở nguồn nguyên liệu độc quyền là giống gạo nếp Thầu Dầu Phú Bình — giống lúa nếp cổ truyền dài ngày sinh trưởng trên dải đất phù sa cổ pha cát thuộc xã Úc Kỳ và xã Xuân Phương. Hạt gạo nếp Thầu Dầu tròn mẩy, trắng đục như sữa, giàu amylopectin giúp hạt xôi sau khi ủ mốc và ngâm trong chum nước muối nhiều tháng vẫn giữ trạng thái hạt nếp nguyên vẹn sánh mật mà không bị vữa nát.
Cùng với gạo nếp quý, đỗ tương được người thợ tại xã Úc Kỳ huyện Phú Bình tuyển chọn từ giống đỗ tương quê hạt nhỏ, vỏ mỏng và lòng vàng tươi mới thu hoạch. Muối dùng trong làng nghề làm tương nếp Úc Kỳ bắt buộc là muối biển hạt to đã lưu kho tối thiểu sáu tháng để chảy hết nước chát đắng, sau đó hòa tan với nước giếng khơi đá ong trong vắt và lắng lọc kỹ.
Hệ thống nong tre, cối đá và chum sành nung già
Trong không gian sản xuất của mỗi hộ gia đình, bộ công cụ truyền thống đóng vai trò quyết định đến môi trường vi sinh. Để tản xôi và nuôi nấm mốc, người dân Úc Kỳ sử dụng những chiếc nong, nia, sàng đan bằng cật tre già chế tác bởi thợ thủ công tại làng nghề mây tre đan Phú Bình lân cận, giúp hạt xôi thoát hơi nước đều đặn và lưu giữ bào tử nấm men có lợi.

Đặc biệt, dụng cụ tạo nên diện mạo đặc trưng của làng nghề là hàng trăm chiếc chum sành cổ truyền đặt trên nền sân gạch phơi chum sành đón nắng hướng nam. Người thợ chỉ tin dùng chum sành đất nung già tiếng gõ đanh vang từ các lò gốm cổ vùng Kinh Bắc như làng gốm Phù Lãng bên hạ lưu sông Cầu. Thành chum sành không tráng men có vi mao quản giúp hấp thu nhiệt mặt trời vào ban ngày và giữ ấm suốt ban đêm, giúp mẻ tương của làng nghề làm tương nếp Úc Kỳ chín ngấu tự nhiên.
- Hạt gạo nếp Thầu Dầu cổ truyền: Giống lúa nếp đặc hữu của huyện Phú Bình cho hạt gạo tròn mẩy, tạo kết cấu hạt nếp nguyên vẹn sánh mật khi thành phẩm.
- Đỗ tương quê và muối biển lưu niên: Tuyển chọn đỗ tương hạt nhỏ lòng vàng giàu đạm thực vật kết hợp muối biển sạch đã rút hết vị chát.
- Nong nia tre đan thủ công: Đan từ tre già giúp thông thoáng không khí và duy trì hệ vi sinh tự nhiên trong giai đoạn lên men mốc vàng hoa cau.
- Cối đá xay đỗ truyền thống: Giúp nghiền hạt đỗ tương đã rang chín thành mảnh nhỏ đều đặn mà không sinh nhiệt cao làm biến chất tinh dầu đỗ.
- Hệ thống sân gạch phơi chum sành: Bố trí chum sành đất nung già trên nền sân gạch đỏ đón nắng suốt ngày để thúc đẩy quá trình thủy phân sinh học.
Nghệ thuật ủ chượp thủ công của làng nghề làm tương nếp Úc Kỳ
Quá trình biến đổi từ hạt gạo nếp trắng và đỗ tương khô thành dòng tương vàng sánh là quy trình sinh hóa dân gian kéo dài nhiều tuần lễ. Tại làng nghề làm tương nếp Úc Kỳ, người nghệ nhân phải làm chủ hai bán thành phẩm cốt lõi là mốc nếp và nước đỗ rang trước khi hòa quyện chúng vào nhau.
Bí quyết đồ xôi và nuôi mốc lên sắc hoa cau
Công đoạn đầu tiên là đồ xôi và thực hiện quy trình lên men mốc vàng hoa cau. Gạo nếp Thầu Dầu vo sạch được ngâm nước giếng khơi mười hai giờ cho ngậm no nước rồi đưa vào chõ đồ chín rền bằng lửa củi đượm sao cho hạt xôi dẻo mềm nhưng không nát vỏ. Khi dỡ xôi ra, người thợ tản đều xôi thành lớp mỏng trên mặt nong tre, quạt nhẹ cho nguội bớt về nhiệt độ ấm vừa phải rồi đưa vào buồng ủ kín gió.
Trải qua hai đến ba ngày đêm ủ tĩnh lặng, hệ nấm sợi tự nhiên nảy mầm, phủ lên hạt xôi lớp tơ trắng mịn rồi chuyển dần sang sắc vàng lục tươi tắn kèm hương thơm dịu ngọt như hoa cau. Nghệ nhân giàu kinh nghiệm của làng nghề làm tương nếp Úc Kỳ nhìn màu chân nấm là biết thời điểm mốc đạt độ chín sinh học tối ưu. Khi quá trình lên men mốc vàng hoa cau hoàn tất, người thợ dỡ mốc ra nong, rưới nhẹ nước đỗ tương ngâm rồi bóp tơi từng hạt xôi mốc, ủ thêm một đêm trước khi đưa xuống chum.
Kỹ thuật ngâm nước đỗ rang và phơi nắng đảo chum
Song hành với nuôi mốc nếp là công đoạn chế biến nước đỗ tương rang chín tới đòi hỏi cảm nhận lửa tinh tế. Hạt đỗ tương khô được rang trên lửa nhỏ liu riu, đảo đều tay cho tới khi chín vàng rộm đồng nhất từ vỏ vào tâm và tỏa mùi thơm bùi ngậy. Đỗ để nguội đem xay trên cối đá cho vỡ thành mảnh nhỏ, quạt sạch vỏ lụa rồi ngâm vào chum sành cùng nước muối tinh khiết từ bảy đến mười ngày để tạo thành cốt nước đỗ tương rang chín tới màu nâu đỏ sóng sánh.

Khi cả mốc nếp hoa cau và chum nước đỗ muối đã sẵn sàng, người thợ trút mốc nếp vào chum nước đỗ theo tỷ lệ gia truyền, khuấy đều và phơi trên sân gạch phơi chum sành từ một đến hai tháng. Đều đặn mỗi buổi sáng, người làm nghề mở nắp từng chum để thực hiện thao tác khuấy đảo tương buổi sớm bằng thanh gỗ sạch, giúp mốc nếp và nước đỗ hòa quyện đồng nhất. Nhờ nhịp khuấy đảo tương buổi sớm bền bỉ dưới nắng mặt trời, tinh bột nếp Thầu Dầu và đạm đỗ tương thủy phân hoàn toàn, kết tinh thành dòng tương vàng sậm óng ả của làng nghề làm tương nếp Úc Kỳ.
Không gian di sản và sức sống làng nghề làm tương nếp Úc Kỳ
Vượt qua giá trị của một thức chấm thôn dã, nghề làm tương truyền thống tại Phú Bình đã kiến tạo nên cảnh quan văn hóa làng nghề độc đáo. Sức sống của làng nghề làm tương nếp Úc Kỳ hôm nay là sự giao thoa hài hòa giữa bảo tồn di sản và phát triển bền vững.
Vẻ đẹp những sân chum sành tắm nắng miền trung du
Đặt chân tới các xóm nghề thuộc xã Úc Kỳ huyện Phú Bình vào những ngày nắng rực rỡ, du khách luôn ấn tượng trước khung cảnh hàng trăm sân gạch phơi chum sành nối tiếp nhau khắp ngõ xóm. Trong mỗi khuôn viên nhà vườn, những chiếc chum sành nâu trầm cổ kính xếp hàng ngay ngắn dưới nắng mặt trời, tỏa hương thơm nồng đượm của mốc nếp hoa cau quyện với mùi đỗ tương rang bùi ngậy bên dòng sông Cầu.
Thành phẩm tương sau khi ngấu đủ nắng có màu vàng sậm tựa mật ong rừng, chất tương sánh đặc nhưng vẫn giữ được những hạt nếp nguyên vẹn sánh mật lơ lửng đều đặn. Trong đời sống ẩm thực Thái Nguyên, bát tương nếp sánh vàng là linh hồn của bữa cơm gia đình, dùng chấm rau luộc, cà pháo, đậu phụ rán hoặc làm gia vị kho cá sông Cầu, chế biến món ăn truyền thống sánh đôi cùng đặc sản gà đồi Phú Bình và món trám đen Hà Châu bùi béo nổi tiếng của vùng trung du.
Bảo tồn nhãn hiệu tập thể và trao truyền lửa nghề
Để bảo vệ giá trị cốt lõi của di sản nghề ủ tương cổ truyền, chính quyền địa phương và các hợp tác xã tại xã Úc Kỳ đã thiết lập quy chế quản lý chặt chẽ Nhãn hiệu tập thể Tương Úc Kỳ gắn với chương trình OCOP. Vùng quy hoạch gieo trồng giống lúa nếp Thầu Dầu bản địa được bảo tồn nghiêm ngặt về nguồn giống thuần chủng, đảm bảo cung cấp nguyên liệu chuẩn mực cho các hộ làm nghề.
Song song đó, các nghệ nhân cao niên trong làng luôn dành tâm huyết truyền dạy bí quyết nghề tổ cho thế hệ con cháu từ cách cảm nhận mùi thơm của mẻ nước đỗ tương rang chín tới đến kinh nghiệm nhìn mây đoán mưa để kịp thời úp nắp chum sành ngoài sân gạch, đồng thời mở rộng sân vườn đón du khách tới tham quan, trải nghiệm.
Trải qua gần hai trăm năm thăng trầm cùng nhịp chảy sông Cầu, làng nghề làm tương nếp Úc Kỳ vẫn giữ trọn hồn cốt của một làng nghề chế biến thực phẩm lên men cổ truyền tiêu biểu vùng Bắc Bộ. Sự kết tinh giữa hạt nếp Thầu Dầu quý hiếm, nắng gió trung du và bàn tay cần mẫn của người nghệ nhân trên những sân gạch phơi chum sành đã tạo nên một di sản văn hóa ẩm thực bền vững, làm rạng danh vùng đất Phú Bình, Thái Nguyên.
NSSC Thái Nguyên
thainguyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thái Nguyên.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Thái Nguyên.
Bài liên quan
Lễ hội đền Đuổm - Hào khí danh tướng Dương Tự Minh nơi chân núi cổ
Lễ hội đền Đuổm là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia diễn ra ngày mùng 6 tháng Giêng tại Phú Lương, Thái Nguyên nhằm tưởng niệm danh tướng Dương Tự Minh.
Lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa - Sắc xuân hội tụ nơi Thủ đô gió ngàn
Lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa diễn ra ngày mùng 9 và 10 tháng Giêng tại cánh đồng Đèo De, xã Phú Đình với lễ cày Tịch điền, cầu mùa và múa rối Tày Thẩm Rộc.
Lễ hội Lồng Tồng hồ Ba Bể - Bản sắc hội xuân vùng sơn thủy Việt Bắc
Lễ hội Lồng Tồng hồ Ba Bể là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia diễn ra từ mùng 9 đến 11 tháng Giêng tại bãi bồi Bó Lù với tục rước cỗ, tung còn và đua thuyền.



