Bỏ qua đến nội dung

Khu di tích ATK Định Hóa - Thủ đô gió ngàn hào hùng của kháng chiến Việt Bắc

Nằm giữa điệp trùng núi rừng Việt Bắc với thế đất hiểm yếu mà thông suốt, Khu di tích ATK Định Hóa từng là đại bản doanh tối cao của Trung ương Đảng, Chính phủ và Bộ Tổng Tư lệnh Quân đội nhân dân Việt Nam trong suốt cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp giai đoạn 1947 - 1954.

NSSC Thái NguyênĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Không gian kiến trúc lịch sử giữa rừng cọ xanh mát tại Khu di tích ATK Định Hóa

Nằm giữa điệp trùng núi rừng Việt Bắc với thế đất hiểm yếu mà thông suốt, Khu di tích ATK Định Hóa từng là đại bản doanh tối cao của Trung ương Đảng, Chính phủ và Bộ Tổng Tư lệnh Quân đội nhân dân Việt Nam trong suốt cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp giai đoạn 1947 - 1954. Nơi đây lưu giữ hệ thống lán trại, hầm hào lịch sử gắn liền với những quyết sách chiến lược làm nên thắng lợi vẻ vang của dân tộc và khát vọng hòa bình bền vững.

Vị thế địa chiến lược hình thành Khu di tích ATK Định Hóa

Sự ra đời của Khu di tích ATK Định Hóa bắt nguồn từ tầm nhìn quân sự chiến lược của Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh ngay trước và sau ngày Toàn quốc kháng chiến cuối năm 1946. Giữa bối cảnh cuộc kháng chiến trường kỳ đòi hỏi một hậu phương căn cứ địa vững chắc về cả địa hình tự nhiên lẫn lòng dân, vùng đất Định Hóa đã hội tụ đầy đủ những yếu tố thiên thời, địa lợi và nhân hòa để trở thành trung tâm đầu não kháng chiến.

Địa thế núi rừng hiểm yếu che chở căn cứ

Về mặt địa lý quân sự, không gian lịch sử của An toàn khu Định Hóa nằm tại một thung lũng lòng chảo rộng lớn ở phía Tây Bắc tỉnh nhà, được bao bọc bốn bề bởi những dãy núi đá vôi và núi đất điệp trùng thuộc cánh cung Sông Gâm và cánh cung Ngân Sơn. Phía Bắc và Đông Bắc của vùng căn cứ tiếp giáp trực tiếp với Khu di tích ATK Chợ Đồn, phía Tây qua rặng núi Hồng thông sang Khu di tích Tân Trào trên đất Tuyên Quang, tạo thành một thế chân kiềng liên hoàn vững chãi giữa lòng chiến khu Việt Bắc.

Địa hình nơi đây nổi bật với câu ca truyền tụng "rừng che bộ đội, rừng vây quân thù", nơi những cánh rừng già nguyên sinh trên sườn núi cao đan xen cùng hàng ngàn đồi cọ, đồi vầu, đồi nứa và những nương chè xanh mướt tạo nên tấm màn ngụy trang tự nhiên nhiều tầng tán, vô hiệu hóa khả năng trinh sát đường không của đối phương. Hệ thống sông Chu, suối Khuôn Tát, suối Múc cùng mạng lưới đường mòn xuyên rừng vừa đảm bảo nguồn nước sinh hoạt, vừa tuân thủ trọn vẹn nguyên tắc cơ động chiến lược "tiến khả dĩ công, thoái khả dĩ thủ" — khi tiến có thể tỏa đi chỉ đạo khắp các chiến trường Bắc Bộ, khi lui có thể dựa vào núi cao vực sâu để bảo toàn tuyệt đối lực lượng cơ quan đầu não.

Điểm di tích tiêu biểuĐịa bàn phân bốDấu ấn sự kiện và nhân vật lịch sử gắn liền
Cụm di tích đồi Khau TýXã Điềm MặcNơi ở và làm việc đầu tiên của Bác Hồ tại ATK (1947), viết tác phẩm Đời sống mới
Cụm di tích đồi Tín KeoXã Phú ĐìnhNơi họp Bộ Chính trị ngày 06/12/1953 quyết định mở Chiến dịch Điện Biên Phủ
Cụm di tích đỉnh Đèo DeXã Phú ĐìnhKhông gian Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tọa lạc trên thế đất tựa dãy núi Hồng
Cụm di tích Bảo BiênXã Bảo LinhNơi ở và làm việc của Đại tướng Võ Nguyên Giáp và Cơ quan Bộ Tổng Tư lệnh (1949 - 1954)
Di tích đồi Phong TướngXã Phú ĐìnhNơi diễn ra lễ thụ phong quân hàm Đại tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam (1948)
Di tích Làng QuặngXã Định BiênNơi ngày 15/5/1945 thành lập Việt Nam Giải phóng quân, tiền thân lực lượng vũ trang chính quy
Di tích Khau Lầu và Khuôn TátXã Phú ĐìnhNơi làm việc của Thường vụ Trung ương Đảng, cây đa cổ thụ và suối nước sinh hoạt kháng chiến

Quá trình lựa chọn và xây dựng Thủ đô gió ngàn

Ngay từ trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, vùng đất Định Hóa đã là địa bàn hoạt động cách mạng sôi nổi, nơi hợp nhất các lực lượng Cứu quốc quân và Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân thành Việt Nam Giải phóng quân vào ngày 15 tháng 5 năm 1945 tại đình Làng Quặng. Tháng 11 năm 1946, trước nguy cơ chiến tranh lan rộng trên phạm vi toàn quốc, đội công tác đặc biệt của Trung ương đã lên khảo sát thực địa vùng rừng núi phía Bắc và xác lập Định Hóa làm khu vực trọng tâm của An toàn khu Trung ương.

Đến tháng 5 năm 1947, sau hành trình di chuyển bí mật từ Hà Nội qua các chặng dừng chân, các cơ quan lãnh đạo cao nhất của Đảng, Chính phủ, Quốc hội, Mặt trận và Quân đội đã chính thức hội tụ về vùng rừng núi Định Hóa. Từ thời điểm lịch sử ấy, địa danh này được mệnh danh là Thủ đô gió ngàn — trái tim chỉ đạo của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa suốt chín năm kháng chiến. Giữa lòng Thủ đô gió ngàn, đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Dao, Sán Chay, Kinh tại địa phương đã một lòng đoàn kết, nhường nhà, sẻ cơm, giữ trọn bí mật tuyệt đối và dựng nên hàng trăm ngôi lán tre nứa bình dị để che chở các cơ quan Trung ương.

Không gian quy hoạch và kiến trúc Khu di tích ATK Định Hóa

Toàn bộ quần thể Khu di tích ATK Định Hóa ngày nay bao gồm hơn 128 điểm di tích lịch sử phân bố rộng khắp các xã vùng căn cứ như Phú Đình, Điềm Mặc, Thanh Định, Định Biên, Bảo Linh, Sơn Phú, Quy Kỳ. Nét đặc trưng xuyên suốt của kiến trúc kháng chiến tại đây là sự mộc mạc, tận dụng vật liệu tự nhiên sẵn có dưới tán rừng già để hòa lẫn hoàn toàn vào cảnh quan sinh thái.

Cụm di tích đồi Khau Tý và đồi Tín Keo

Mở đầu cho hành trình tìm hiểu kiến trúc kháng chiến tại vùng căn cứ là cụm di tích đồi Khau Tý thuộc bản nâng, xã Điềm Mặc — nơi đặt trụ sở làm việc đầu tiên của Phủ Chủ tịch tại ATK từ ngày 20 tháng 5 năm 1947 đến tháng 10 năm 1947. Nằm ẩn mình dưới tán rừng cọ và cây gỗ tự nhiên rậm rạp, ngôi lán nhỏ trên đồi Khau Tý được dựng theo kiểu nhà sàn truyền thống của người Tày bằng gỗ rừng, tre, nứa, mái lợp lá cọ với diện tích giản dị chỉ vài mét vuông. Ngay bên cạnh lán làm việc là hệ thống hào giao thông và hầm trú ẩn đào sâu vào lòng đồi đất để phòng tránh máy bay tập kích, thể hiện tư duy cảnh giác quân sự kết hợp nếp sống thanh bạch, chan hòa cùng thiên nhiên.

Rời Điềm Mặc sang xã Phú Đình là cụm di tích đồi Tín Keo nằm dưới chân núi Hồng hùng vĩ — địa điểm Bác Hồ đã chọn làm nơi ở và làm việc nhiều lần nhất trong suốt giai đoạn từ năm 1948 đến cuối năm 1953. Lán đồi Tín Keo tọa lạc ở lưng chừng đồi, phía trên có tán cây rừng đại ngàn che phủ, phía dưới là vườn rau xanh, hàng dâm bụt và con suối nhỏ chảy quanh chân đồi. Căn lán nhỏ làm bằng tre nứa được chia thành hai ngăn đơn sơ gồm nơi nghỉ ngơi và nơi làm việc, phía sau là căn hầm chữ A kiên cố nối liền với hội trường lợp lá cọ — nơi đã chứng kiến những cuộc họp lịch sử quyết định vận mệnh đất nước.

Không gian kiến trúc truyền thống và cảnh quan rừng cọ xanh mát tại Khu di tích ATK Định Hóa
Không gian kiến trúc truyền thống và cảnh quan rừng cọ xanh mát tại Khu di tích ATK Định Hóa

Không gian đỉnh Đèo De và cụm di tích Bảo Biên

Tọa lạc ở vị trí trang trọng trên đỉnh Đèo De thuộc xã Phú Đình, tựa lưng vào dãy núi Hồng lịch sử và hướng tầm nhìn bao quát toàn bộ thung lũng kháng chiến là công trình Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh. Được khởi công xây dựng năm 2004 và khánh thành năm 2005, quần thể kiến trúc trên đỉnh Đèo De được thiết kế theo phong cách kiến trúc truyền thống dân tộc kết hợp hình tượng bông sen thanh khiết với cổng tam quan, 115 bậc đá và chính điện lợp ngói đỏ lưu giữ hàng ngàn kỷ vật kháng chiến.

Cách khu vực Đèo De không xa về phía xã Bảo Linh là cụm di tích Bảo Biên nằm ẩn sâu trong thung lũng núi đá vôi và rừng cọ kín đáo. Từ năm 1949 đến năm 1954, cụm di tích Bảo Biên là nơi ở, làm việc của Đại tướng Võ Nguyên Giáp — Tổng Tư lệnh Quân đội nhân dân Việt Nam — cùng cơ quan Bộ Tổng Tham mưu với ngôi nhà sàn gỗ lợp lá cọ, hệ thống hầm chỉ huy tác chiến đào xuyên vào lòng đồi và phòng họp cơ quan Tổng hành dinh.

Những quyết sách lịch sử tại Khu di tích ATK Định Hóa

Giá trị trường tồn của Khu di tích ATK Định Hóa trong lịch sử dân tộc Việt Nam được kết tinh từ hàng loạt quyết sách chính trị, quân sự, ngoại giao và văn hóa trọng đại đã được hoạch định ngay dưới những mái lán lá cọ đơn sơ. Từ trung tâm chỉ huy này, ý chí bảo vệ độc lập dân tộc và tinh thần nhân nghĩa yêu chuộng hòa bình của nhân dân Việt Nam đã lan tỏa mạnh mẽ.

Nơi ra đời các quyết sách chiến lược kháng chiến

Ngay trong những tháng ngày đầu tiên làm việc tại căn lán nhỏ trên đồi Khau Tý vào mùa xuân và mùa hạ năm 1947, với bút danh Tân Sinh, người đứng đầu Chính phủ kháng chiến đã hoàn thành tác phẩm Đời sống mới năm 1947 giải thích một cách giản dị, sâu sắc về việc thực hành Cần, Kiệm, Liêm, Chính để xây dựng nếp sống văn hóa mới trong toàn dân, toàn quân. Cũng tại Khau Tý vào tháng 10 năm 1947, Ban Thường vụ Trung ương Đảng đã ban hành Chỉ thị "Phá tan cuộc tấn công mùa Đông của thực dân Pháp", trực tiếp lãnh đạo quân và dân vùng chiến khu đập tan cuộc hành quân quy mô lớn lên Việt Bắc, bảo vệ an toàn tuyệt đối cơ quan đầu não kháng chiến.

Tại các điểm di tích Khau Lầu, Khuôn Tát và Làng Quặng thuộc xã Phú Đình, Tổng Bí thư Trường Chinh cùng Thường vụ Trung ương Đảng đã ngày đêm nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn cách mạng Việt Nam và khởi thảo nhiều văn kiện lịch sử. Tiếp nối mạch nguồn đó, ngày 20 tháng 1 năm 1948 tại đồi Nà Lọm (nay gọi là đồi Phong Tướng, xã Phú Đình), lễ phong quân hàm Đại tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam đã diễn ra trang trọng, đánh dấu bước trưởng thành chính quy của lực lượng vũ trang cách mạng. Hàng loạt chiến dịch lớn làm xoay chuyển cục diện chiến trường như Chiến dịch Biên giới Thu Đông năm 1950, Chiến dịch Hòa Bình (1951), Chiến dịch Tây Bắc (1952) đều được Bộ Chính trị và Tổng Quân ủy quyết định từ vùng đất lịch sử này.

Dấu mốc lịch sử quyết định mở chiến dịch năm 1953

Sự kiện lịch sử đỉnh cao gắn liền với Khu di tích ATK Định Hóa đã diễn ra vào ngày 6 tháng 12 năm 1953 tại căn lán nhỏ trên đồi Tín Keo dưới chân đèo De. Tại cuộc họp đặc biệt của Bộ Chính trị do Bác Hồ chủ trì, sau khi nghe Tổng Quân ủy báo cáo toàn diện phương án tác chiến Đông Xuân 1953 - 1954 và tình hình tập đoàn cứ điểm mới hình thành ở vùng Tây Bắc, Bộ Chính trị đã chính thức thông qua quyết tâm chiến lược mở Chiến dịch Điện Biên Phủ, đồng thời cử Đại tướng Tổng Tư lệnh trực tiếp làm Bí thư Đảng ủy kiêm Chỉ huy trưởng mặt trận.

Liền sau hội nghị lịch sử tại Tín Keo, vào đầu tháng 1 năm 1954 ngay tại Khuôn Tát, trước lúc tiễn vị Tổng Tư lệnh lên đường ra mặt trận, Người đã trao quyền "Tướng quân tại ngoại" với phương châm bất hủ "Chắc thắng mới đánh, không chắc thắng không đánh". Sợi dây lịch sử vô hình nhưng bền chặt đã nối liền căn lán lá cọ Tín Keo giữa lòng chiến khu Việt Bắc với di tích Chiến trường Điện Biên Phủ ở vùng núi Tây Bắc xa xôi, làm nên chiến thắng "lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu" vào ngày 7 tháng 5 năm 1954, mở đường cho Hiệp định Giơ-ne-vơ lập lại hòa bình ở Đông Dương.

Giá trị Di tích Quốc gia đặc biệt Khu di tích ATK Định Hóa

Bước ra khỏi khói lửa chiến tranh để hướng tới tương lai hòa bình và phát triển, Khu di tích ATK Định Hóa hôm nay đã trở thành biểu tượng văn hóa - lịch sử thiêng liêng của cả nước, nơi giáo dục truyền thống uống nước nhớ nguồn và bảo tồn không gian văn hóa bản địa vùng chiến khu.

Công tác bảo tồn hệ thống di tích cách mạng

Ghi nhận tầm vóc lịch sử vô giá của quần thể căn cứ địa kháng chiến, ngày 10 tháng 5 năm 2012, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 548/QĐ-TTg xếp hạng Khu di tích ATK Định Hóa là Di tích Quốc gia đặc biệt. Danh hiệu Di tích Quốc gia đặc biệt là cơ sở quan trọng để tỉnh nhà cùng các bộ, ngành Trung ương triển khai quy hoạch tổng thể bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị hệ thống hơn một trăm điểm di tích thành phần gắn với bảo vệ cảnh quan rừng đặc dụng.

Hiện nay, bên cạnh các cụm di tích gốc như Tín Keo, Khau Tý, Khuôn Tát, Bảo Biên được phục dựng nguyên trạng bằng chất liệu truyền thống và bảo quản nghiêm ngặt, Nhà trưng bày Bảo tàng ATK Định Hóa tại xã Phú Đình còn lưu giữ, trưng bày hơn 300 hiện vật, hình ảnh và tài liệu khoa học quý giá về thời kỳ kháng chiến. Hệ thống đường giao thông kết nối liên tỉnh giữa các vùng chiến khu xưa cũng được đầu tư đồng bộ, biến nơi đây thành "địa chỉ đỏ" đón hàng trăm ngàn lượt học giả, sinh viên và nhân dân cả nước về nghiên cứu lịch sử mỗi năm.

Gắn kết di sản lịch sử với văn hóa bản địa

Không chỉ là một quần thể di tích lịch sử cách mạng, vùng đất Định Hóa còn là chiếc nôi văn hóa đậm đà bản sắc của đồng bào dân tộc Tày và các dân tộc anh em vùng Việt Bắc. Mỗi dịp đầu xuân mới vào ngày mồng 9 và mồng 10 tháng Giêng âm lịch, ngay trên cánh đồng lịch sử xã Phú Đình dưới chân đèo De, nhân dân địa phương lại tưng bừng tổ chức lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa — Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Trong tiếng đàn Tính réo rắt, điệu múa rối cạn Thẩm Rộc độc đáo và nghi lễ cày tịch điền xuống đồng cầu mùa màng bội thu, lịch sử kháng chiến hào hùng như hòa quyện làm một với nhịp sống thanh bình, trù phú hôm nay.

Vùng đất trung du và miền núi nơi đây còn trứ danh với những sản vật nông nghiệp và thức quà ẩm thực gắn liền với ký ức nuôi quân kháng chiến năm xưa. Những cánh đồng thung lũng giữa núi được tưới mát bởi nguồn nước suối rừng cọ đã sản sinh ra giống gạo Bao Thai Định Hóa hạt trắng tròn, dẻo thơm nức tiếng, đồng thời là nguyên liệu cốt lõi tạo nên món cơm lam Định Hóa nướng trong ống tre nứa non thơm lừng hương núi rừng Việt Bắc.

Với sự giao thoa sâu sắc giữa di sản cách mạng vẻ vang, cảnh sắc rừng cọ đồi chè thơ mộng và bản sắc văn hóa người Tày, Khu di tích ATK Định Hóa mãi là niềm tự hào lớn lao trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam. Để tìm hiểu toàn diện hệ thống danh thắng, di tích lịch sử và nhân vật tiêu biểu của vùng đất chiến khu, độc giả có thể truy cập chuyên trang Thái Nguyên NSSC với nguồn dữ liệu bách khoa chuẩn xác.

Chia sẻ:
TC

NSSC Thái Nguyên

thainguyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thái Nguyên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Thái Nguyên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất