Lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa - Sắc xuân hội tụ nơi Thủ đô gió ngàn
NSSC Thái NguyênĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Giữa lòng Thủ đô gió ngàn lịch sử của vùng chiến khu Việt Bắc, lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa là ngày hội xuống đồng đầu xuân mang đậm bản sắc văn hóa nông nghiệp của cộng đồng tám dân tộc anh em sinh sống trên mảnh đất huyện Định Hóa. Diễn ra vào hai ngày mùng 9 và mùng 10 tháng Giêng âm lịch hằng năm, sự kiện kết tinh trọn vẹn truyền thống uống nước nhớ nguồn cùng khát vọng mùa màng phồn thịnh.
Cội nguồn văn hóa và lịch sử lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa
Khởi phát từ phong tục mở mùa gieo cấy cổ truyền của cư dân bản địa nơi thung lũng núi rừng trung du, lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa vừa mang chiều sâu tín ngưỡng nông nghiệp lúa nước, vừa khắc ghi dấu ấn hào hùng của căn cứ địa cách mạng. Sự hòa quyện giữa truyền thống dân gian và lịch sử dân tộc đã tạo nên tầm vóc độc bản cho ngày hội xuân này.
Tín ngưỡng xuống đồng của người Tày và Sán Chay
Trong đời sống canh tác cổ truyền của đồng bào Tày, Nùng và Sán Chay định cư lâu đời tại các thung lũng thuộc vùng An toàn khu Định Hóa, hội Lồng Tồng là nghi thức nông nghiệp quan trọng bậc nhất mở đầu năm mới. Sau những ngày sum họp Tết Nguyên đán, khi mưa xuân bắt đầu thấm đẫm các cánh đồng bằng phẳng dưới chân núi Hồng và dọc theo bờ suối Quặng, cư dân các bản làng lại cùng nhau chuẩn bị lễ vật dâng cúng thần Nông, thần Núi, thần Suối và Thành hoàng bản thổ. Nghi lễ gửi gắm lòng biết ơn của người nông dân đối với đất trời đã ban tặng nguồn nước mát lành, đồng thời cầu mong một vụ mùa mới mưa thuận gió hòa, cây lúa trổ bông chắc hạt và cuộc sống bản làng yên vui.
Trải qua nhiều thế kỷ giao thoa văn hóa giữa cộng đồng người Tày bản địa với người Sán Chay, người Dao, người Mông và người Kinh cùng chung sống trên địa bàn, ngày hội xuống đồng nơi đây đã tích hợp thêm nhiều lớp trầm tích nghi lễ độc đáo. Không chỉ có nghi thức cầu mùa của người Tày, lễ hội còn bảo lưu nguyên vẹn nghi lễ cầu mùa truyền thống của người Sán Chay với những điệu múa Tắc Xình rộn rã mô phỏng nhịp điệu lao động phát nương, tra hạt và thu hoạch lúa mùa trên vùng đất bán sơn địa.
Dấu ấn Thủ đô gió ngàn chiến khu Việt Bắc
Điểm khác biệt sâu sắc làm nên vị thế thiêng liêng của hội xuân vùng Định Hóa nằm ở mối liên kết máu thịt với lịch sử kháng chiến kiến quốc của dân tộc. Trong suốt chín năm trường kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp từ năm 1947 đến năm 1954, mảnh đất Khu di tích ATK Định Hóa nối liền với Khu di tích Tân Trào và Khu di tích ATK Chợ Đồn đã trở thành đại bản doanh nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại tướng Võ Nguyên Giáp cùng Trung ương Đảng và Chính phủ ở, làm việc và đưa ra những quyết sách lịch sử làm nên chiến thắng Điện Biên Phủ lừng lẫy.
Chính trong những mùa xuân kháng chiến gian khổ giữa rừng cọ đồi chè, đồng bào các dân tộc Định Hóa đã hết lòng chở che, đùm bọc các cơ quan Trung ương và bộ đội, đồng thời hăng hái thi đua tăng gia sản xuất theo lời kêu gọi trong tác phẩm Đời sống mới năm 1947. Ngày nay, trên hệ thống tư liệu văn hóa của chuyên trang Thái Nguyên NSSC, ngày hội xuân trên mảnh đất chiến khu luôn được ghi nhận như biểu tượng sống động của tình quân dân cá nước và truyền thống cách mạng kiên cường.
| Tiêu chí văn hóa lịch sử | Thông tin chuẩn xác tại lễ hội | Giá trị biểu tượng trong đời sống cộng đồng |
|---|---|---|
| Thời gian tổ chức | Ngày mùng 9 và mùng 10 tháng Giêng âm lịch hằng năm | Khởi đầu chu kỳ sản xuất nông nghiệp đầu xuân tại vùng chiến khu |
| Không gian tổ chức | Cánh đồng Đèo De, xã Phú Đình, huyện Định Hóa, Thái Nguyên | Thung lũng lịch sử nằm ngay dưới chân núi Đèo De hùng vĩ |
| Nghi thức tưởng niệm | Lễ dâng hương tại Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh | Thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn và lòng biết ơn vị lãnh tụ dân tộc |
| Nghi lễ nông nghiệp | Lễ cầu mùa Tày - Sán Chay và nghi lễ cày Tịch điền | Khuyến khích lao động sản xuất, cầu mong mùa màng bội thu |
| Di sản diễn xướng | Nghệ thuật múa rối Tày Thẩm Rộc, hát Then, hát Lượn hát Sli | Bảo tồn kho tàng nghệ thuật dân gian đặc hữu của vùng núi Định Hóa |
Không gian cánh đồng Đèo De trong lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa
Toàn bộ hoạt động tâm linh và văn hóa của lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa được tổ chức tại không gian lịch sử thuộc xã Phú Đình, nơi hội tụ vẻ đẹp hùng vĩ của núi rừng Việt Bắc và những di tích cách mạng quốc gia đặc biệt. Cảnh sắc mùa xuân nơi đây tạo nên bầu không khí vừa trang nghiêm vừa rộn ràng sắc hội.
Cánh đồng lịch sử dưới chân núi Đèo De
Tâm điểm diễn ra ngày hội là cánh đồng Đèo De thuộc địa phận xã Phú Đình, một thung lũng bằng phẳng, màu mỡ nằm ngay dưới chân ngọn núi Đèo De và gần kề đồi Khau Tý, đồi Tỉn Keo lịch sử. Bao bọc xung quanh cánh đồng hội là những dãy núi đất xen núi đá vôi trùng điệp phủ xanh rừng cọ, rừng vầu và những nương chè trung du xanh mướt đang đâm chồi trong mưa xuân. Địa thế lòng chảo tự nhiên rộng thoáng vừa thuận lợi cho hàng vạn người dân từ hai mươi ba xã, thị trấn trong toàn huyện tập trung trẩy hội, vừa tái hiện trọn vẹn khung cảnh nông thôn miền núi thanh bình của vùng căn cứ địa xưa.
Tại trung tâm bãi hội, cây còn cao vút được dựng lên từ thân tre mai thẳng tắp, trên đỉnh gắn vòng nhật nguyệt nổi bật giữa nền trời xuân. Xung quanh sân là hệ thống lán trại văn hóa của các xã dựng bằng tre, nứa, lá cọ, tái hiện kiến trúc nhà sàn cùng không gian trưng bày nông cụ và nông sản địa phương.
Lễ dâng hương tưởng niệm trên đỉnh Đèo De
Nét đặc trưng thiêng liêng mở đầu kỳ hội xuân tại Phú Đình là nghi thức rước lễ và dâng hương thành kính tại Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tọa lạc trên đỉnh Đèo De. Công trình mang dáng dấp bông sen tựa lưng vào dãy núi Hồng là nơi các đoàn đại biểu và nhân dân các dân tộc trang nghiêm dâng hương cùng mâm lễ vật đầu xuân lên anh linh vị Cha già dân tộc trước khi xuống đồng khai hội.
Hành trình từ đỉnh Đèo De xuống cánh đồng hội phía dưới tạo nên sự kết nối liền mạch giữa không gian tưởng niệm cách mạng và tín ngưỡng nông nghiệp cổ truyền. Trong tiếng chuông trống ngân vang giữa đại ngàn, mỗi người dân về dự hội đều cảm nhận niềm tự hào về truyền thống quê hương.
Nghi lễ Tịch điền và cầu mùa ở lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa
Bước vào ngày chính hội mùng 10 tháng Giêng, lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa tái hiện sống động các nghi thức nông nghiệp cổ truyền mang tính biểu trưng cao. Từ lễ cúng cầu mùa đến những đường cày đầu xuân đều gửi gắm ước vọng về sự sinh sôi và no ấm.
Nghi lễ cầu mùa và cày Tịch điền đầu xuân
Sau phần rước mâm cỗ lễ vật từ các thôn bản tiến vào sân lễ trung tâm, nghi thức cầu mùa của đồng bào Tày và đồng bào Sán Chay được cử hành trang trọng trước bàn thờ thần Nông. Các mâm cỗ dâng cúng hội tụ đầy đủ sản vật trứ danh của vùng đất Định Hóa, nổi bật với những ống cơm lam Định Hóa nướng trong ống tre nứa non thơm ngát, đĩa xôi ngũ sắc dẻo mềm nấu từ hạt gạo Bao Thai Định Hóa, những chiếc bánh trứng kiến Định Hóa béo bùi hương lá vả rừng, cặp bánh chưng Bờ Đậu xanh mướt cùng chén trà Tân Cương Thái Nguyên tỏa hương cốm non thanh khiết.

Ngay sau lời văn khấn cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt và bản làng bình an của vị chủ lễ, nghi lễ cày Tịch điền được thực hiện ngay trên thửa ruộng mẫu giữa cánh đồng Phú Đình. Những nông dân khỏe mạnh, giỏi việc nhà nông cùng các vị đại biểu trực tiếp điều khiển trâu cày mở những luống đất đầu tiên trong tiếng trống hội giục giã, khuyến khích tinh thần hăng say lao động sản xuất nông nghiệp của toàn thể cư dân bước vào vụ xuân mới.
Trò tung còn khai hội và hội trại văn hóa
Tiếp nối nghi thức mở luống cày đầu năm là màn tung còn khai hội dưới chân cột tre cao hơn hai mươi mét giữa trung tâm cánh đồng Đèo De. Những quả còn ngũ sắc được các đại biểu, thanh niên và du khách hào hứng tung vút lên cao, hướng thẳng vào vòng tròn nhật nguyệt trên đỉnh cột. Khi quả còn đâm thủng lớp giấy dán trên vòng tròn âm dương cũng là lúc sinh khí đất trời hòa hợp, đón nắng ấm về nuôi dưỡng mầm lúa, nương chè.
Bên cạnh sân tung còn, khu vực hội trại văn hóa và thi cấy lúa giỏi luôn thu hút đông đảo người dân cổ vũ. Trên những ô ruộng nước bên rìa cánh đồng hội, các thôn nữ Tày, Nùng trong trang phục áo chàm thoăn thoắt cắm từng khóm mạ non thẳng tắp, tái hiện vẻ đẹp lao động cần cù của người phụ nữ Việt Bắc.
Diễn xướng rối Tày và dân ca lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa
Không chỉ hấp dẫn bởi các nghi lễ nông nghiệp, lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa còn là bảo tàng sống lưu giữ những loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian độc đáo của tỉnh Thái Nguyên. Nhiều di sản văn hóa phi vật thể quý hiếm chỉ có thể tìm thấy trọn vẹn trong không gian hội xuân nơi đây.
Nghệ thuật múa rối Tày Thẩm Rộc độc bản
Tâm điểm nghệ thuật thu hút sự quan tâm đặc biệt của giới nghiên cứu văn hóa và du khách thập phương tại lễ hội là màn trình diễn múa rối Tày Thẩm Rộc do chính các nghệ nhân người Tày ở xóm Thẩm Rộc, xã Bình Yên biểu diễn. Được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình Rối cạn Thẩm Rộc Định Hóa hay còn gọi là rối Tày Mộc thầu hí đã có lịch sử lưu truyền hơn hai trăm năm gắn liền với dòng họ Ma Quang tại địa phương.

Trên sân khấu nhà sàn thu nhỏ lợp lá cọ mộc mạc, bộ ba mươi ba quân rối gỗ đục đẽo từ gỗ cây thừng mực và mặc trang phục thổ cẩm lần lượt xuất hiện theo nhịp trống, thanh la rộn ràng. Qua bàn tay điều khiển que tre khéo léo của các nghệ nhân, những tích trò phản ánh đời sống nông nghiệp, lễ chúc phúc đầu xuân và tinh thần đoàn kết giữ bản làng được tái hiện sinh động.
- Nghi thức dâng hương tưởng niệm tại Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh trên đỉnh Đèo De lịch sử.
- Lễ rước mâm cỗ nông sản bản địa, lễ cầu mùa của người Tày, người Sán Chay và nghi thức cày Tịch điền xuống đồng.
- Trình diễn nghệ thuật múa rối cạn Thẩm Rộc độc bản cùng điệu múa Tắc Xình truyền thống.
- Không gian giao lưu hát Then đàn Tính, hát Lượn, hát Sli và hát Sọong Cô giữa các câu lạc bộ dân ca.
- Các trò chơi dân gian và thi đấu thể thao dân tộc như tung còn, đẩy gậy, kéo co, bắn nỏ, đi cà kheo và thi cấy lúa xuân.
Giao lưu hát Then, hát Lượn và hát Sli
Cùng với sân khấu rối cạn cổ truyền, không gian âm nhạc dân gian trong hai ngày hội xuân luôn ngân vang những làn điệu hát Lượn hát Sli mượt mà của đồng bào Tày, Nùng kết hợp cùng nghệ thuật Hát Sọong Cô của người Sán Dìu Thái Nguyên. Tiếng đàn Tính ba dây trong trẻo hòa quyện cùng giọng hát Then trầm bổng của các nghệ nhân đã dệt nên bức tranh âm thanh đậm chất thơ giữa núi rừng Phú Đình.
Việc duy trì trang trọng ngày hội đầu xuân tại trung tâm căn cứ địa cách mạng không chỉ góp phần bảo tồn các di sản phi vật thể quốc gia mà còn giáo dục truyền thống yêu nước, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Trải qua bao mùa hoa đào, hoa mận nở trắng sườn núi Hồng, lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa vẫn vẹn nguyên sức sống thiêng liêng nơi Thủ đô gió ngàn Việt Bắc. Từ nén hương tưởng niệm trên đỉnh Đèo De, đường cày Tịch điền mở đất đầu xuân cho đến nhịp rối gỗ Thẩm Rộc và câu hát Then nghĩa tình, tất cả đã hòa quyện thành bản hùng ca văn hóa bất diệt của vùng đất căn cứ địa cách mạng.
NSSC Thái Nguyên
thainguyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thái Nguyên.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Thái Nguyên.
Bài liên quan
Lễ hội đền Đuổm - Hào khí danh tướng Dương Tự Minh nơi chân núi cổ
Lễ hội đền Đuổm là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia diễn ra ngày mùng 6 tháng Giêng tại Phú Lương, Thái Nguyên nhằm tưởng niệm danh tướng Dương Tự Minh.
Tương nếp Úc Kỳ - Tinh hoa thức chấm ủ chượp từ hạt nếp Thầu Dầu bên sông Cầu
Tương nếp Úc Kỳ kết tinh từ hạt gạo nếp Thầu Dầu Phú Bình, đỗ tương rang vàng và nghệ thuật ủ mốc hoa cau trong chum sành phơi nắng, tạo vị ngọt hậu sánh đặc.
Miến dong Na Rì Bắc Kạn - Tinh hoa sợi miến củ dong riềng đỏ nơi núi rừng Côn Minh
Miến dong Na Rì Bắc Kạn kết tinh từ giống dong riềng đỏ bản địa và nguồn nước núi đá vôi Côn Minh, nổi bật với sợi miến dai trong cùng Chỉ dẫn địa lý quốc gia.



