Bỏ qua đến nội dung

Tương nếp Úc Kỳ - Tinh hoa thức chấm ủ chượp từ hạt nếp Thầu Dầu bên sông Cầu

Tương nếp Úc Kỳ là đặc sản lên men cổ truyền trứ danh của vùng đất Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên, được ủ chượp công phu từ giống gạo nếp Thầu Dầu bản địa cùng đỗ tương rang vàng và muối biển trong những chiếc chum sành tắm nắng trung du.

NSSC Thái NguyênĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Người dân làng nghề xã Úc Kỳ đảo chum sành phơi nắng ủ tương nếp Úc Kỳ tại huyện Phú Bình

Bên dòng sông Cầu hiền hòa bồi đắp phù sa cho miền đất trung du Phú Bình, tương nếp Úc Kỳ từ hàng trăm năm qua đã trở thành thức chấm lên men cổ truyền mang đậm hồn cốt văn minh lúa nước Bắc Bộ. Từng giọt tương sánh đặc màu vàng sậm óng ả như mật ong cùng vị ngọt hậu sâu lắng được chắt lọc từ hạt gạo nếp quý bản địa, đỗ tương rang giòn và nắng gió tự nhiên trong những chiếc chum sành cổ kính.

Cội nguồn nghề ủ chượp và vùng đất sinh ra tương nếp Úc Kỳ

Lịch sử ra đời của thức tương danh tiếng vùng Phú Bình gắn liền với quá trình canh tác nông nghiệp lâu đời dọc lưu vực sông Cầu và vùng đất cổ giàu truyền thống văn hiến. Sự giao thoa giữa điều kiện thổ nhưỡng ven sông với tri thức lên men dân gian đã nuôi dưỡng nên một di sản ẩm thực bền vững qua nhiều thế kỷ.

Lịch sử trăm năm của nghề làm tương bên dòng sông Cầu

Theo sử liệu địa phương và gia phả của các dòng họ lâu đời tại xã Úc Kỳ, nghề ủ tương truyền thống nơi đây đã hình thành từ hàng trăm năm trước, nằm trong vùng văn hóa cổ xưa từng thuộc không gian lịch sử của phủ Phú Lương thời Lý và kề cận các di tích tín ngưỡng lâu đời như đền Lục Giáp. Ban đầu, người dân trong các xóm nhỏ ven sông tự ủ những chum tương nếp vào dịp đầu hạ để phục vụ bữa ăn gia đình quanh năm và dâng cúng tổ tiên trong các kỳ lễ tiết. Nhờ hương vị ngọt đượm, sánh đặc khác biệt hẳn so với các loại tương làm từ ngô hay gạo tẻ ở những vùng khác, tiếng lành về thức tương đất Úc Kỳ dần lan truyền khắp các phiên chợ trung du và trở thành sản vật quý của xứ trà.

Trải qua bao thăng trầm lịch sử, cộng đồng cư dân tại làng nghề làm tương nếp Úc Kỳ vẫn kiên trì gìn giữ trọn vẹn lối làm nghề thủ công thuần khiết của cha ông để lại. Trong hệ thống cơ sở dữ liệu di sản bản địa do chuyên trang Thái Nguyên NSSC biên soạn, nghề làm tương tại Úc Kỳ luôn được đặt trong mối liên kết văn hóa mật thiết với các làng nghề thủ công lân cận của huyện Phú Bình như làng nghề mây tre đan Phú Bình — nơi cung cấp những chiếc nong, nia, sàng tre bền chắc phục vụ trực tiếp cho công đoạn ủ mốc hoa cau truyền thống.

Điều kiện thổ nhưỡng phù sa cổ nuôi dưỡng hạt nếp quý

Yếu tố tự nhiên cốt lõi tạo nên tính độc bản không thể sao chép của sản vật nằm ở dải đất phù sa cổ ven sông Cầu kết hợp với cấu trúc đất cát pha thịt nhẹ đặc thù tại xã Úc Kỳ và xã Xuân Phương thuộc huyện Phú Bình. Tầng đất canh tác nơi đây được bồi đắp bởi nguồn nước sông Cầu kết hợp với các mạch nước ngầm giàu khoáng chất vi lượng, có khả năng giữ ẩm vừa phải nhưng không bị lầy thụt, tạo điều kiện sinh thái lý tưởng nhất cho giống lúa nếp bản địa phát triển bộ rễ khỏe và tích lũy hàm lượng đường tự nhiên cùng tinh bột amylopectin dẻo thơm trong từng hạt thóc.

Thực tế canh tác nông nghiệp tại địa phương đã chứng minh rằng cùng một giống lúa nếp quý nhưng chỉ khi được gieo cấy trên đúng chân ruộng đất pha cát của vùng Úc Kỳ, Xuân Phương mới cho ra hạt gạo tròn mẩy, trắng đục như sữa và tỏa hương thơm ngát đặc trưng khi đồ chín. Khí hậu vùng trung du Phú Bình với mùa hè nắng đượm, số giờ nắng cao và độ ẩm không khí thuận lợi từ tháng tư đến tháng tám âm lịch cũng đóng vai trò như một buồng ủ nhiệt tự nhiên khổng lồ, thúc đẩy hệ vi sinh vật có lợi phát triển mạnh mẽ trong quá trình ủ mốc và ngấu tương ngoài sân gạch.

Thành phần và công đoạnQuy chuẩn tuyển chọn tại làng nghề Úc KỳVai trò quyết định đối với phẩm chất tương
Nguyên liệu gạo nếpGiống nếp đặc sản địa phương hạt tròn mẩy, dẻo thơmTạo độ sánh đặc như mật, vị ngọt thanh sâu và giữ nguyên hạt nếp trong tương
Nguyên liệu đỗ tươngĐỗ tương hạt nhỏ vàng óng thu hoạch đúng vụ, không sâu mọtCung cấp đạm thực vật tự nhiên, tạo vị béo bùi và hương thơm bùi khi rang chín
Muối và nước ngâmMuối biển tinh khiết lắng lọc kết hợp nước mưa hoặc nước giếng khơi trongKiến tạo môi trường thẩm thấu ổn định, bảo quản tự nhiên và làm dịu vị mặn
Kỹ thuật ủ mốcĐồ xôi chín kỹ, trải trên nong tre ủ mốc hoa cau đậy lá nhãn hoặc lá ngáiHệ nấm men tự nhiên chuyển hóa tinh bột nếp thành đường ngọt dịu
Dụng cụ lên menChum sành cổ truyền phơi nắng đặt ngoài sân thoáng khí từ 1 đến 2 thángHấp thụ nhiệt mặt trời đều đặn, giúp dịch tương chín ngấu và dậy màu vàng sậm

Thành phần nguyên liệu bản địa cấu thành tương nếp Úc Kỳ

Bí quyết làm nên phẩm chất thượng hạng của tương nếp Úc Kỳ bắt nguồn từ sự khắt khe tuyệt đối trong khâu tuyển chọn ba nguyên liệu tự nhiên gồm gạo nếp bản địa, hạt đỗ tương quê và muối biển sạch. Mỗi thành phần đều phải đạt độ chín muồi và thuần khiết cao nhất trước khi bước vào chu trình lên men.

Tinh hoa hạt gạo nếp Thầu Dầu Phú Bình dẻo thơm

Linh hồn tạo nên sự khác biệt hoàn toàn của thức tương vùng Phú Bình chính là hạt gạo nếp Thầu Dầu Phú Bình — giống lúa nếp cổ truyền quý hiếm có thời gian sinh trưởng dài ngày chỉ trồng được duy nhất vào vụ mùa từ tháng sáu đến tháng mười âm lịch hàng năm. Hạt thóc nếp Thầu Dầu có vỏ trấu màu nâu sẫm điểm các vệt vàng cánh gián ở đầu hạt, khi xay xát cho ra hạt gạo to tròn, mẩy đều, màu trắng đục hoàn toàn và mang hàm lượng dinh dưỡng vượt trội. Khác với các giống nếp thông thường dễ bị nát nhừ khi ngâm ủ lâu ngày trong môi trường nước muối, hạt nếp Thầu Dầu sở hữu cấu trúc màng tinh bột dẻo dai bền bỉ, giúp hạt xôi sau khi lên mốc và ủ trong chum tương hàng tháng trời vẫn giữ nguyên hình dáng hạt mà bên trong đã ngấu mềm, sánh quyện như mật.

Để chuẩn bị cho một mẻ tương chuẩn vị, người thợ làng nghề phải chọn những bao thóc nếp Thầu Dầu đã được phơi khô kiệt dưới nắng thu và bảo quản kỹ lưỡng qua vài tháng để hạt gạo rút bớt nhựa mới, khi đồ xôi sẽ nở bung đều mà không bị nhão dính. Gạo nếp sau khi xay xát chỉ lấy phần hạt nguyên vẹn, sàng sảy sạch tấm vụn rồi đem vo kỹ với nước giếng khơi trong vắt và ngâm đủ thời gian để hạt gạo ngậm no nước từ ngoài vào tâm hạt trước khi đưa lên chõ đồ thành xôi.

Tuyển chọn đỗ tương quê hạt mẩy và muối biển sạch

Song hành cùng hạt nếp quý là nguyên liệu đỗ tương hạt nhỏ vàng óng được trồng trên các bãi bồi ven sông hoặc vùng đồi thấp địa phương. Người dân Úc Kỳ chỉ tuyển chọn những mẻ đỗ tương vừa thu hoạch vào vụ xuân hè, hạt tròn đều, vỏ mỏng bóng láng, phần nhân bên trong có màu vàng chanh tươi sáng và giàu hàm lượng protein cùng chất béo thực vật. Trước khi đưa vào chế biến, đỗ tương được đãi sạch bụi bẩn, nhặt bỏ toàn bộ những hạt lép, hạt vỡ để khi rang trên chảo gang hoặc lò quay thủ công, từng hạt đỗ đều chín vàng giòn rụm từ vỏ vào tận tâm mà không có bất kỳ hạt nào bị cháy khét gây đắng nước tương.

Người dân làng nghề tuyển chọn hạt đỗ tương vàng đều để chế biến tương nếp Úc Kỳ
Người dân làng nghề tuyển chọn hạt đỗ tương vàng đều để chế biến tương nếp Úc Kỳ

Hai yếu tố nguyên liệu phụ trợ nhưng giữ vai trò cân bằng sinh hóa tối quan trọng là muối biển tinh khiết lắng lọc và nguồn nước ngâm ủ. Muối dùng làm tương phải là muối biển hạt to đã được lưu kho qua nhiều tháng để rỏ hết nước chát đắng của muối mới, sau đó đem hòa tan với nước mưa ngọt lành hoặc nước giếng khơi đá ong trong vắt, để lắng tĩnh cho toàn bộ cặn cát lắng xuống đáy rồi mới gạn lấy phần nước muối trong veo ở phía trên. Chính sự tinh khiết của dung dịch nước muối này giúp kiểm soát hoàn hảo hệ vi sinh vật trong chum, ngăn chặn vi khuẩn gây chua thối mà vẫn giữ được vị mặn dịu thanh thoát làm nền tôn lên vị ngọt của nếp và vị bùi của đỗ.

Nguyên lý ủ mốc hoa cau và lên men tự nhiên tương nếp Úc Kỳ

Quá trình chuyển hóa từ những hạt nếp, hạt đỗ thô mộc thành dòng tương sánh mịn là một nghệ thuật sinh học dân gian đầy tinh tế. Trong quy trình chế tác tương nếp Úc Kỳ, sự thành bại của cả mẻ tương phụ thuộc vào kỹ thuật nuôi mốc hoa cau và chế độ phơi nắng đảo chum thuận theo nhịp điệu thời tiết.

Kỹ thuật đồ xôi ủ mốc lên sắc vàng hoa cau

Công đoạn làm mốc khởi đầu bằng việc đồ gạo nếp Thầu Dầu trên bếp lửa củi đều đặn suốt nhiều giờ liền cho đến khi hạt xôi chín rền, dẻo thơm và bóng mẩy. Ngay khi xôi vừa dỡ ra khỏi chõ còn bốc khói nghi ngút, người thợ nhanh tay trải đều xôi thành lớp mỏng khoảng hai đến ba phân trên mặt những chiếc nong tre ủ mốc hoa cau đan thưa thoáng khí, đặt trên giàn cao trong buồng ủ kín gió và có độ ẩm ổn định. Tùy theo tiết trời nóng bức của mùa hạ hay se lạnh của mùa thu, người thợ sẽ phủ lên mặt nong xôi một lớp lá nhãn hoặc lá ngái tươi hái trong vườn nhà để giữ nhiệt ấm tự nhiên và dẫn dụ các bào tử nấm men có lợi phát triển.

Sau khoảng hai đến ba ngày đêm ủ tĩnh lặng, những sợi tơ nấm trắng mịn bắt đầu bao phủ kín bề mặt hạt xôi rồi dần chuyển sang màu vàng lục nhạt, tỏa mùi thơm ngọt ngào tựa như hương hoa cau nở rộ trong đêm hè. Khi lớp mốc đã đạt độ chín sinh học chuẩn mực với sắc vàng sậm sánh như mật ở chân nấm, người thợ dỡ mốc ra khỏi nong, vẩy nhẹ một chút nước ấm hoặc nước đỗ ngâm rồi bóp tơi từng hạt xôi mốc và ủ thêm một ngày cho mốc ngấu đều. Trong suốt giai đoạn này, hệ enzyme amylase tự nhiên do nấm mốc tiết ra sẽ phân giải triệt để chuỗi tinh bột của hạt nếp Thầu Dầu thành đường maltose và glucose, tạo nên vị ngọt thanh sâu lắng hoàn toàn tự nhiên cho mẻ tương.

Kỹ thuật ngâm nước đỗ và đảo chum dưới nắng

Song song với quá trình nuôi mốc nếp, hạt đỗ tương sau khi rang chín vàng thơm phức với lửa nhỏ liu riu suốt nhiều giờ được để nguội tự nhiên rồi đưa vào cối đá xay vỡ đôi, vỡ tư thành mảnh nhỏ và quạt sạch lớp vỏ lụa bên ngoài. Phần nhân đỗ tương vàng ươm này được cho vào những chiếc chum sành cổ truyền phơi nắng cùng với dung dịch nước muối đã lắng trong, ngâm ủ trước từ mười đến mười lăm ngày dưới ánh nắng mặt trời. Dưới tác động của nhiệt năng tự nhiên, nước đỗ tương trong chum dần chuyển sang màu đỏ sậm trong vắt và dậy mùi thơm bùi ngậy đặc trưng của đạm thực vật bắt đầu thủy phân.

Chum sành ủ tương nếp Úc Kỳ sánh đặc màu vàng sậm với hạt nếp Thầu Dầu nguyên vẹn
Chum sành ủ tương nếp Úc Kỳ sánh đặc màu vàng sậm với hạt nếp Thầu Dầu nguyên vẹn

Khi cả phần mốc nếp hoa cau và chum nước đỗ tương muối đã đạt độ chín ngấu tương ứng, người thợ tiến hành nghi thức xuống tương bằng cách hòa trộn mốc nếp vào chum nước đỗ theo tỷ lệ gia truyền chuẩn xác. Từ thời điểm này, hàng trăm chiếc chum sành nâu bóng được xếp thành từng hàng thẳng tắp ngoài sân gạch đón trọn ánh nắng vàng rực rỡ của vùng trung du trong suốt một đến hai tháng liên tiếp. Mỗi buổi sáng sớm khi nắng lên, người làm tương lại mở nắp chum, dùng thanh gỗ sạch khuấy đảo đều từ đáy lên mặt để các hạt nếp mốc và bột đỗ tương quyện chặt vào nhau, giải phóng khí lên men và hấp thu nhiệt lượng mặt trời; đến chiều tối hoặc khi trời chuyển mưa dông lại đậy kín nắp sành để bảo vệ tuyệt đối hương vị nguyên bản.

Vị thế văn hóa ẩm thực và thương hiệu của tương nếp Úc Kỳ

Từ những sân chum sành phơi nắng nơi làng quê ven sông Cầu, tương nếp Úc Kỳ đã vượt qua phạm vi một thức gia vị dân dã để trở thành biểu tượng văn hóa ẩm thực và niềm tự hào thương hiệu nông sản của tỉnh. Sản vật hiện diện bền bỉ trong cả bữa cơm thường nhật lẫn các sự kiện quảng bá di sản quy mô lớn.

Thức chấm tâm hồn trong mâm cơm truyền thống vùng trung du

Khi mẻ tương đã ngấu chín trọn vẹn sau nhiều tuần tắm nắng, thành phẩm thu được có sắc vàng sậm sánh như mật, bề mặt óng ánh lớp dầu đỗ tương tự nhiên, hạt nếp Thầu Dầu vẫn còn lấm tấm nguyên hạt nhưng khi chạm vào đầu lưỡi lại tan chảy mềm mịn. Hương thơm của tương là sự tổng hòa nồng nàn giữa mùi thơm bùi của đỗ tương rang kỹ, hương ngọt dịu của mốc nếp hoa cau và cái nắng gió thanh khiết của miền trung du. Vị tương mở đầu bằng nét mặn dịu vừa vặn nơi đầu lưỡi, ngay lập tức nhường chỗ cho vị ngọt thanh sâu lắng, béo ngậy lan tỏa khắp vòm họng mà không hề để lại cảm giác gắt cổ hay chua gắt.

Trong văn hóa ẩm thực bản địa của người dân xứ trà, bát tương nếp sánh vàng là mảnh ghép hoàn hảo khi thưởng thức cùng các món ăn dân dã quê hương như rau muống luộc, cà pháo giòn, bánh đúc chấm tương, thịt luộc hoặc kết hợp trong các mâm cỗ truyền thống có gà đồi Phú Bình và các món cá sông kho tộ. Tương nếp cũng thường xuyên xuất hiện bên cạnh những thức quà quê mộc mạc từ làng nghề bún bánh truyền thống Túc Duyên hay món trám đen Hà Châu bùi ngậy của vùng đất Phú Bình, tạo nên bản giao hưởng hương vị chân phương mà đậm đà tình đất, tình người trung du.

Bảo hộ nhãn hiệu tập thể và di sản làng nghề

Nhằm tôn vinh giá trị lịch sử và bảo vệ uy tín của sản vật truyền thống, Ủy ban nhân dân tỉnh đã chính thức công nhận làng nghề truyền thống tại xã Úc Kỳ, đồng thời Cục Sở hữu trí tuệ thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ đã cấp văn bằng bảo hộ Nhãn hiệu tập thể Tương Úc Kỳ cho cộng đồng các hộ sản xuất tại địa phương. Việc xác lập quyền sở hữu trí tuệ cùng chứng nhận sản phẩm OCOP cấp tỉnh đã thiết lập bộ quy chuẩn kỹ thuật đồng bộ về vùng nguyên liệu nếp Thầu Dầu, vệ sinh an toàn thực phẩm trong khâu ủ mốc và quy cách đóng gói nhận diện thương hiệu.

Ngày nay, khi ghé thăm không gian văn hóa tại xã Úc Kỳ hay tìm hiểu tư liệu tại Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam, du khách đều bắt gặp hình ảnh những hàng chum sành nối dài dưới nắng vàng như một biểu trưng sống động cho tri thức chế biến thực phẩm lên men cổ truyền của người Việt. Sự kiên định giữ gìn nguyên liệu bản địa và phương pháp ủ chượp tự nhiên không phụ gia đã giúp thức tương quê hương Phú Bình giữ vững chỗ đứng trang trọng trong lòng những người trân quý giá trị văn hóa ẩm thực truyền thống.

Được ấp ủ từ hạt gạo nếp Thầu Dầu quý hiếm bên bờ sông Cầu, hạt đỗ tương rang vàng và quy trình ủ mốc hoa cau phơi nắng công phu, tương nếp Úc Kỳ là kết tinh trọn vẹn của thiên nhiên và bàn tay tài hoa nơi miền đất Phú Bình. Sắc vàng sánh đặc như mật cùng vị ngọt hậu đằm thắm của thức tương cổ truyền không chỉ làm phong phú thêm bản đồ đặc sản trung du Bắc Bộ mà còn mãi là niềm tự hào di sản văn hóa của quê hương Thái Nguyên.

Chia sẻ:
TC

NSSC Thái Nguyên

thainguyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thái Nguyên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Thái Nguyên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất