Tôm cuốn Thừa Lâm - Tinh hoa mỹ vị dân gian vùng đất Phổ Yên
NSSC Thái NguyênĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Giữa bức tranh văn hóa đa sắc màu của vùng trung du phía nam xứ Trà, tôm cuốn Thừa Lâm tỏa sáng như một thức quà dân gian thanh nhã, phản ánh cốt cách khéo léo và tinh tế của cư dân vùng đất cổ Phổ Yên. Sự kết hợp hài hòa giữa sản vật đồng chiêm trũng cùng rau gia vị vườn nhà tạo nên một tác phẩm ẩm thực vừa đẹp về sắc thái ngũ hành vừa tròn đầy về hương vị truyền thống.
Nguồn gốc lịch sử và không gian văn hóa tôm cuốn Thừa Lâm
Nằm ở cửa ngõ phía nam của tỉnh Thái Nguyên, vùng đất tiếp giáp với châu thổ sông Hồng sở hữu những cánh đồng phù sa cổ màu mỡ được bồi đắp bởi hệ thống sông Cầu và sông Công. Điều kiện sinh thái vùng chiêm trũng cùng bề dày lịch sử văn hiến lâu đời đã sản sinh ra nền ẩm thực cổ truyền Phổ Yên vô cùng phong phú và giàu bản sắc.
Vùng đất đồng chiêm trũng trù phú ven dòng sông cổ
Theo các nguồn sử liệu địa phương và truyền ngôn qua nhiều thế hệ, làng cổ Thừa Lâm thuộc địa phận phường Tiên Phong, thành phố Phổ Yên ngày nay vốn là một vùng tụ cư nông nghiệp cổ có lịch sử hàng trăm năm. Địa hình nơi đây mang đặc trưng của vùng chuyển tiếp giữa đồi gò trung du và những cánh đồng chiêm trũng thấp phẳng nằm giữa lưu vực sông Cầu và dòng sông Công hiền hòa chảy từ phía hồ Núi Cốc xuống phía nam. Vào mỗi mùa nước nổi, nước từ thượng nguồn đổ về mang theo lượng phù sa dồi dào cùng nguồn thủy sản nước ngọt tự nhiên sinh sôi vô cùng trù phú.
Không gian văn hóa vùng đất Tiên Phong – Đắc Sơn của Phổ Yên còn là nơi lưu giữ nhiều di sản lịch sử và tâm linh danh tiếng, tiêu biểu là ngôi đền Lục Giáp cổ kính thờ các bậc danh thần thời Lý – Trần – Lê, hay không gian lịch sử vùng chân núi Văn, núi Võ gắn liền với danh tướng Lưu Nhân Chú và lễ hội núi Văn núi Võ. Chính truyền thống văn hiến lâu đời của vùng đất cổ đã hun đúc nên nếp sống thanh lịch, trọng lễ nghĩa và sự tinh tế trong văn hóa ẩm thực của cư dân địa phương.
Truyền thống ẩm thực tinh tế của cư dân làng cổ
Khác với những món ăn vùng cao thiên về hương vị đậm đà của khói bếp và gia vị rừng, tôm cuốn Thừa Lâm lại mang cốt cách tao nhã, thanh đạm và tỉ mỉ của nền văn minh lúa nước vùng trung du Bắc Bộ. Từ xa xưa, người phụ nữ trong làng cổ Thừa Lâm đã nổi tiếng khắp vùng Phổ Yên bởi sự đảm đang, khéo tay hay làm và tiêu chuẩn thẩm mỹ cao khi sửa soạn mâm cỗ gia đình.
Trải qua nhiều thế hệ truyền nối từ mẹ sang con gái, từ bà sang cháu dâu trong các gia tộc tại Thừa Lâm, món cuốn dân dã đã trở thành thước đo đánh giá sự khéo léo, nết na của người nội trợ. Từng chiếc cuốn nhỏ nhắn bằng hai ngón tay được thắt gọn gàng bằng sợi hành xanh mướt đòi hỏi sự kiên nhẫn, nhẹ nhàng và con mắt thẩm mỹ tinh tường để các thành phần bên trong lộ diện đều đặn, cân xứng, gìn giữ trọn vẹn nét tinh hoa của ẩm thực cổ truyền Phổ Yên.
Sự tuyển chọn nguyên liệu bản địa trong tôm cuốn Thừa Lâm
Vẻ đẹp thanh tao và hương vị cuốn hút của món đặc sản vùng Tiên Phong bắt nguồn từ sự tuyển lựa vô cùng kỹ lưỡng các thành phần nông sản, thủy sản tươi sạch tại địa phương. Mỗi nguyên liệu đều đóng một vai trò riêng biệt trong việc kiến tạo nên chỉnh thể hương sắc của món ăn.
Nguồn tôm đồng ruộng chiêm săn chắc và ngọt thịt
Thành phần giữ vị trí linh hồn và định danh cho tôm cuốn Thừa Lâm chính là nguồn tôm đồng ruộng chiêm được đánh bắt tự nhiên từ các cánh đồng lúa, ao hồ, đầm nước ngọt quanh vùng Tiên Phong và ven sông Công. Người dân địa phương tuyệt đối không dùng các loại tôm biển hay tôm nuôi công nghiệp kích thước lớn vì vỏ dày, thịt bở và thiếu đi mùi thơm đặc trưng của đồng nội. Loại tôm đạt chuẩn nhất phải là tôm rảo đồng hoặc tôm riu cỡ vừa bằng đầu đũa, thân tròn mẩy, vỏ mỏng trong suốt ánh màu xanh rêu và còn tươi sống khi vừa cất vó.
Nhờ kiếm ăn tự nhiên từ phù du và bông lúa dưới ruộng nước ngọt sạch, tôm đồng ruộng chiêm có phần thịt vô cùng săn chắc, vị ngọt đậm đà và phần gạch tôm nơi đầu béo ngậy. Khi chín cùng chút gia vị truyền thống và lá chanh thái chỉ, lớp vỏ tôm chuyển sang màu đỏ cam rực rỡ, bóng bẩy, tỏa mùi thơm quyến rũ đặc trưng của thủy sản đồng quê.
Sự kết hợp thịt ba chỉ, trứng gà và dọc hành
Để tạo nên sự cân bằng hoàn hảo cho vị ngọt giòn của tôm đồng, tôm cuốn Thừa Lâm quy tụ thêm các nguyên liệu nông sản bản địa tươi ngon gồm thịt ba chỉ thái chỉ, trứng gà ta tráng mỏng, bún lá truyền thống, rau thơm và dọc hành tươi chần. Thịt lợn được chọn phải là phần thịt ba chỉ ngon có liền cả lớp bì mỏng, lớp mỡ trắng ngần và lớp nạc mềm ngọt; trong khi những quả trứng gà ta nuôi thả vườn có lòng đỏ sẫm màu được tráng thành những lớp bánh trứng mỏng tang, vàng ươm như lụa rồi thái sợi dài tương xứng.
Phần tinh bột trong món cuốn là những thớ bún lá truyền thống trắng ngần, dẻo mịn có nguồn gốc từ các lò bún thủ công lâu đời trong tỉnh như làng nghề bún bánh truyền thống Túc Duyên, kết hợp cùng ngọn rau xà lách non, rau mùi ta và rau răm thơm mát. Sợi dây gắn kết toàn bộ các nguyên liệu ấy lại với nhau chính là những dọc hành tươi chần mềm dẻo, dai bền như một sợi lạt lụa tự nhiên, mất đi vị hăng nồng mà chỉ còn đọng lại vị ngọt thanh dịu dàng.
- Tôm đồng tự nhiên: Sử dụng tôm đồng ruộng chiêm cỡ vừa, vỏ mỏng, thịt săn chắc và chuyển sắc đỏ cam rực rỡ khi chín.
- Thịt lợn ba chỉ: Lựa chọn phần thịt ba chỉ thái chỉ có đủ nạc, mỡ và bì trong veo tạo độ béo ngậy hài hòa.
- Trứng gà vườn: Dùng trứng gà ta tráng mỏng thái sợi vàng ươm, thơm bùi và mềm mịn.
- Bún gạo và rau sống: Kết hợp bún lá truyền thống trắng dẻo cùng rau xà lách, rau mùi, kinh giới tươi xanh.
- Dọc hành buộc cuốn: Tuyển chọn dọc hành tươi chần khéo léo giữ nguyên sắc xanh ngọc và độ dẻo dai để thắt nút chiếc cuốn.

Đặc trưng tạo hình ngũ sắc và hương vị tôm cuốn Thừa Lâm
Sự cuốn hút của đặc sản vùng đất Tiên Phong nằm ở nghệ thuật sắp đặt hình khối tinh xảo và sự bùng nổ hương vị thanh mát ngay khi thưởng thức. Mỗi chiếc cuốn là sự hội tụ trọn vẹn triết lý âm dương – ngũ hành trong văn hóa ẩm thực cổ truyền của người Việt.
Vẻ đẹp hài hòa của năm sắc màu tự nhiên bắt mắt
Nhìn vào một đĩa tôm cuốn Thừa Lâm được bày biện hoàn chỉnh trên bàn tiệc, thực khách lập tức bị chinh phục bởi vẻ đẹp thanh nhã của năm sắc màu tự nhiên đại diện cho ngũ hành tương sinh. Đó là sắc xanh biếc (hành Mộc) của lá xà lách, rau thơm và sợi dọc hành tươi chần; sắc đỏ cam rực rỡ (hành Hỏa) của con tôm đồng ruộng chiêm nằm nổi bật trên mặt cuốn; sắc vàng ươm (hành Thổ) của sợi trứng gà ta tráng mỏng; sắc trắng ngần (hành Kim) của bún lá truyền thống cùng củ hành non; và sắc nâu hồng trầm ấm (hành Thủy) của thớ thịt ba chỉ thái chỉ cùng bát nước chấm ở chính giữa.
Cấu trúc hình học của mỗi chiếc cuốn được tạo tác vô cùng gọn gàng, vừa vặn một miếng ăn thanh lịch. Dưới cùng là lớp lá xà lách xanh non làm nền đỡ, tiếp đến là nhúm bún trắng, nhánh rau mùi, sợi thịt ba chỉ, sợi trứng vàng và trên cùng là con tôm đồng đỏ au, tất cả được thắt nút duyên dáng ở chính giữa bằng sợi dọc hành xanh mướt, xếp theo hình cánh hoa hướng tâm quanh bát nước chấm.
Vị ngọt bùi thanh mát quyện cùng nước chấm gia truyền
Trải nghiệm vị giác khi thưởng thức tôm cuốn Thừa Lâm là một bản giao hưởng đa tầng, thanh mát và không hề gây cảm giác ngấy mỡ. Khi đưa cả chiếc cuốn vào miệng, cảm giác đầu tiên là độ giòn sần sật, ngọt đậm của con tôm đồng ruộng chiêm quyện cùng vị béo ngậy của thịt ba chỉ thái chỉ và độ bùi thơm của sợi trứng gà ta tráng mỏng. Ngay sau đó, độ dẻo mát của bún lá truyền thống, hương thơm thanh khiết của rau mùi cùng vị ngọt dịu của sợi dọc hành tươi chần lan tỏa khắp khoang miệng, kết hợp hoàn hảo cùng nước mắm chua ngọt thanh tao hoặc tương nếp Úc Kỳ sánh vàng nổi tiếng của đất Thái Nguyên.
| Thành phần cấu trúc | Sắc màu ngũ hành đại diện | Đặc điểm hình thái và vai trò cảm quan |
|---|---|---|
| Con tôm đồng | Sắc đỏ cam (Hành Hỏa) | Tôm tôm đồng ruộng chiêm đặt trên cùng tạo vị giòn ngọt đậm đà và điểm nhấn thị giác |
| Sợi trứng tráng | Sắc vàng ươm (Hành Thổ) | Lớp trứng gà ta tráng mỏng thái chỉ mang lại hương thơm bùi béo và độ mềm mịn |
| Bún và củ hành | Sắc trắng ngần (Hành Kim) | Sợi bún lá truyền thống dẻo mịn giúp cân bằng cấu trúc và tạo cảm giác thanh mát |
| Rau và dọc hành | Sắc xanh biếc (Hành Mộc) | Sợi dọc hành tươi chần mềm dai giữ chặt khối cuốn và lan tỏa vị ngọt dịu tự nhiên |
| Thịt và nước chấm | Sắc nâu hồng (Hành Thủy) | Thớ thịt ba chỉ thái chỉ kết hợp nước chấm tạo hậu vị đậm đà, tròn đầy cho món ăn |

Giá trị di sản văn hóa ẩm thực của tôm cuốn Thừa Lâm
Không chỉ là một món ăn ngon miệng, đặc sản của vùng đất Tiên Phong còn chứa đựng những giá trị văn hóa tinh thần sâu sắc, phản ánh nếp sống cộng đồng và truyền thống hiếu khách của người dân phía nam Thái Nguyên qua bao thế hệ.
Thức quà đãi khách quý trong mâm cỗ lễ hội
Trong đời sống văn hóa truyền thống của cư dân làng cổ Thừa Lâm nói riêng và vùng Phổ Yên nói chung, tôm cuốn Thừa Lâm luôn giữ vị trí trang trọng bậc nhất trên mâm cỗ Tết Nguyên đán, lễ mừng thọ, đám cưới hỏi và đặc biệt là trong các dịp hội làng đầu xuân. Vào kỳ lễ hội đền Lục Giáp diễn ra vào trung tuần tháng ba âm lịch hàng năm tại phường Tiên Phong và xã Đắc Sơn, mỗi gia đình trong vùng đều chuẩn bị những đĩa tôm cuốn ngũ sắc đẹp mắt nhất để dâng cúng gia tiên và thiết đãi họ hàng, bè bạn gần xa, thắt chặt thêm tình làng nghĩa xóm ấm áp.
Gìn giữ bản sắc ẩm thực trung du đương đại
Ngày nay, khi thành phố Phổ Yên vươn mình trở thành đô thị công nghiệp hiện đại phía nam của tỉnh Thái Nguyên, giá trị của những di sản văn hóa truyền thống như tôm cuốn Thừa Lâm càng trở nên đáng trân quý. Trong tiến trình số hóa và quảng bá toàn diện hệ sinh thái văn hóa bản địa, chuyên trang Thái Nguyên NSSC đóng vai trò là cầu nối lưu giữ, lan tỏa các giá trị tri thức dân gian về lịch sử, danh thắng và ẩm thực truyền thống của các địa phương trong tỉnh.
- Biểu tượng thẩm mỹ dân gian: Kết tinh triết lý ngũ hành qua năm sắc màu tự nhiên hài hòa trên đĩa cuốn truyền thống.
- Bản sắc nông nghiệp chiêm trũng: Tôn vinh nguồn tôm đồng ruộng chiêm tự nhiên cùng các nông sản sạch của vùng đất ven sông Công, sông Cầu.
- Văn hóa gắn kết cộng đồng: Là món ăn tâm điểm trong mâm cỗ lễ Tết, cưới hỏi và các kỳ hội làng truyền thống tại vùng đất Tiên Phong.
- Di sản ẩm thực thanh lịch: Phản ánh đức tính khéo léo, tỉ mỉ và tấm lòng hiếu khách trọng thị của cư dân làng cổ Thừa Lâm.
Giản dị từ những nguyên liệu đồng quê mộc mạc nhưng lại sang trọng, tinh tế trong từng đường nét tạo hình và hương vị cảm quan, tôm cuốn Thừa Lâm là minh chứng sống động cho chiều sâu văn hóa ẩm thực của mảnh đất Phổ Yên. Thức quà cổ truyền ấy sẽ mãi là niềm tự hào bền vững, góp phần làm phong phú thêm bức tranh di sản văn hóa ẩm thực đặc sắc của vùng đất Thái Nguyên.
NSSC Thái Nguyên
thainguyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thái Nguyên.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Ẩm thực Thái Nguyên.
Bài liên quan
Cơm lam Định Hóa - Tinh hoa hương vị núi rừng chiến khu Việt Bắc
Cơm lam Định Hóa kết tinh hạt nếp cái hoa vàng dẻo thơm cùng hương nứa non rừng Việt Bắc. Khám phá nguồn gốc, nguyên liệu bản địa và giá trị văn hóa Tày.
Khu di tích lịch sử 27-7 Hùng Sơn - Cội nguồn đạo lý uống nước nhớ nguồn tại Đại Từ
Khu di tích lịch sử 27-7 Hùng Sơn tại huyện Đại Từ là nơi công bố bức thư của Chủ tịch Hồ Chí Minh năm 1947, khai sinh Ngày Thương binh Liệt sĩ toàn quốc.
Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam - Không gian di sản 54 dân tộc bên dòng sông Cầu
Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam tại Thái Nguyên lưu giữ gần 50.000 hiện vật quý hiếm, tái hiện sinh động bản sắc 54 dân tộc anh em bên bờ sông Cầu.



