Bỏ qua đến nội dung

Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam - Không gian di sản 54 dân tộc bên dòng sông Cầu

Khởi dựng từ năm 1960 với tiền thân là Bảo tàng Việt Bắc, Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam vươn mình thành thiết chế bảo tàng quốc gia trọng điểm trên diện tích gần bốn héc-ta, kết tinh bức tranh đa thanh sắc của đại gia đình các dân tộc Việt Nam.

NSSC Thái NguyênĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Mặt tiền kiến trúc tòa nhà chính Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam tại trung tâm Thái Nguyên

Tọa lạc tại số 1 đường Đội Cấn, phường Trưng Vương ngay trung tâm thành phố Thái Nguyên, Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam hiện diện như một cuốn biên niên sử sống động bằng hiện vật và kiến trúc giữa thủ phủ vùng Việt Bắc. Thiết chế quốc gia này quy tụ những di sản vật thể, phi vật thể tiêu biểu trải dài từ dãy Hoàng Liên Sơn đến châu thổ Cửu Long, khẳng định sức sống trường tồn của khối đại đoàn kết dân tộc.

Lịch sử hình thành Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam

Quá trình ra đời và phát triển của Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam gắn liền với những bước ngoặt lịch sử quan trọng của vùng chiến khu Việt Bắc cũng như sự nghiệp bảo tồn di sản văn hóa dân tộc trong thế kỷ hai mươi. Từ một thiết chế văn hóa cấp khu tự trị, công trình đã từng bước mở rộng quy mô nghiên cứu, sưu tầm và trưng bày để trở thành một trong những bảo tàng quốc gia hàng đầu của cả nước.

Dấu mốc khởi dựng tiền thân Bảo tàng Việt Bắc

Sau khi cuộc kháng chiến trường kỳ giành thắng lợi và hòa bình lập lại ở miền Bắc, Khu tự trị Việt Bắc được thành lập nhằm củng cố khối đoàn kết các dân tộc anh em nơi căn cứ địa cách mạng. Trước yêu cầu cấp thiết về việc gìn giữ những chứng tích lịch sử và bản sắc văn hóa cổ truyền của đồng bào vùng cao, ngày 19 tháng 12 năm 1960, công trình Bảo tàng Việt Bắc chính thức được khởi dựng tại trung tâm thị xã Thái Nguyên bên bờ sông Cầu lịch sử. Trong giai đoạn đầu hoạt động, thiết chế này đóng vai trò là bảo tàng tổng hợp khu vực, tập trung sưu tầm các di vật khảo cổ tiền sử, hiện vật kháng chiến tại Khu di tích ATK Định Hóa cùng kho tàng văn hóa dân gian của đồng bào Tày, Nùng, Dao, H'mông, Sán Dìu, Lô Lô trên địa bàn các tỉnh Cao - Bắc - Lạng - Hà - Tuyên - Thái.

Sự quan tâm sâu sắc của Đảng và Nhà nước đối với thiết chế văn hóa vùng cao được ghi dấu đậm nét qua những lần thăm hỏi, động viên của các vị lãnh đạo cấp cao và các nhà văn hóa lớn. Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh trong những lần về thăm tỉnh Thái Nguyên luôn căn dặn cán bộ, nhân dân phải hết sức trân trọng, giữ gìn vốn quý văn hóa truyền thống của từng dân tộc anh em. Bên cạnh đó, những trí thức và nhà hoạt động văn hóa dân tộc tiêu biểu của vùng Việt Bắc như nhà thơ Nông Quốc Chấn hay nhà văn Nông Minh Châu cũng đóng góp nhiều tâm huyết trong việc định hình tư tưởng bảo tồn bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số ngay từ những thập niên đầu xây dựng bảo tàng. Nhiều hiện vật quý gắn với truyền thống dựng nước trên mảnh đất Thái Nguyên từ thời danh tướng Dương Tự Minh cai quản phủ Phú Lương thời Lý cho tới cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917 do Đội Cấn Trịnh Văn Cấn và Lương Ngọc Quyến lãnh đạo đã được lập hồ sơ khoa học bài bản trong giai đoạn nền móng này.

Hành trình vươn tầm thiết chế bảo tàng quốc gia

Đến năm 1976, sau khi đất nước hoàn toàn thống nhất và Khu tự trị Việt Bắc hoàn thành sứ mệnh lịch sử, thiết chế bảo tàng được chuyển giao về trực thuộc Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch). Đây là bước ngoặt mang tính chiến lược khi chức năng của đơn vị được định hướng lại từ một bảo tàng tổng hợp địa phương sang bảo tàng chuyên ngành nghiên cứu, lưu giữ và giới thiệu văn hóa của toàn bộ các dân tộc trên dải đất Việt Nam. Đội ngũ cán bộ nghiên cứu, sưu tầm của bảo tàng đã thực hiện hàng trăm đợt điền dã dân tộc học sâu rộng từ miền núi biên giới phía Bắc, dọc dãy Trường Sơn - Tây Nguyên cho đến duyên hải miền Trung và đồng bằng sông Cửu Long.

Ngày 31 tháng 3 năm 1990, Bộ Văn hóa ban hành quyết định chính thức đổi tên đơn vị thành Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam, xác lập vị thế một trong những bảo tàng quốc gia trọng điểm nằm ngoài Thủ đô Hà Nội. Trải qua hơn sáu thập kỷ kiến tạo và bồi đắp, nơi đây đã trở thành trung tâm nghiên cứu khoa học, giáo dục di sản và giao lưu văn hóa tầm cỡ quốc gia, lưu giữ gần 50.000 tài liệu, hiện vật gốc phản ánh chân thực đời sống vật chất lẫn tinh thần của 54 dân tộc anh em.

Giai đoạn lịch sửTên gọi chính thứcChức năng và quy mô trọng tâmDấu ấn phát triển tiêu biểu
Giai đoạn 1960 - 1975Bảo tàng Việt BắcBảo tàng tổng hợp nghiên cứu lịch sử tự nhiên, cách mạng và văn hóa Khu tự trị Việt BắcKhởi dựng tòa nhà trung tâm bên bờ sông Cầu và sưu tầm hiện vật kháng chiến, dân tộc học vùng Đông Bắc
Giai đoạn 1976 - 1989Bảo tàng trực thuộc Bộ Văn hóaChuyển đổi sang bảo tàng chuyên ngành văn hóa dân tộc trên phạm vi toàn quốcMở rộng các đợt điền dã sưu tầm hiện vật tại Tây Bắc, Trường Sơn - Tây Nguyên và đồng bằng Nam Bộ
Giai đoạn 1990 - 2005Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt NamThiết chế bảo tàng quốc gia lưu giữ di sản của 54 dân tộc Việt NamHoàn thiện hệ thống 5 phòng trưng bày trong nhà và đón nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật năm 1996
Giai đoạn 2006 - nayBảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt NamTổ hợp bảo tàng sinh thái kết hợp trưng bày nội thất và ngoài trời trên diện tích gần 40.000 m²Đưa vào vận hành khu trưng bày ngoài trời 6 vùng văn hóa và đẩy mạnh chuyển đổi số di sản

Kiến trúc và không gian Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam

Không chỉ nổi tiếng bởi kho tàng hiện vật đồ sộ, Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam còn được giới kiến trúc sư và các nhà nghiên cứu mỹ thuật đánh giá là một trong những công trình kiến trúc công cộng tiêu biểu nhất của nền kiến trúc Việt Nam hiện đại thế kỷ hai mươi. Tổng thể không gian bảo tàng là sự kết hợp hài hòa giữa khối kiến trúc trưng bày trong nhà mang tính biểu tượng cao và quần thể cảnh quan sinh thái mở ngoài trời.

Tuyệt tác kiến trúc hiện đại bên dòng sông Cầu

Tọa lạc trên một thế đất cao ráo, thoáng đãng rộng gần 40.000 m² ngay trung tâm thành phố Thái Nguyên, đối diện không gian quảng trường trung tâm mang tên Đại tướng Võ Nguyên Giáp và hướng tầm nhìn ra dòng sông Cầu hiền hòa, tòa nhà chính của bảo tàng gây ấn tượng mạnh mẽ bởi bố cục đăng đối, uy nghiêm. Công trình do kiến trúc sư Nguyễn Nhân cùng tập thể các kiến trúc sư tài hoa thiết kế, kết hợp nhuần nhuyễn ngôn ngữ kiến trúc hiện đại khúc chiết với các đường nét trang trí mỹ thuật truyền thống của các dân tộc Việt Nam.

Điểm nhấn kiến trúc đặc sắc nhất của tòa nhà trung tâm nằm ở cấu trúc hình khối vươn rộng như đôi cánh chim đại bàng sải cánh giữa núi rừng Việt Bắc, đồng thời gợi liên tưởng đến hình ảnh đóa hoa sen đang độ nở rộ hay mái nhà sàn cổ truyền được cách điệu tinh tế. Mặt tiền công trình nổi bật với hệ thống bậc tam cấp bằng đá rộng lớn dẫn lên hàng cột trụ vuông vức, phía trên là các mảng phù điêu, hoa văn kỷ hà lấy cảm hứng từ họa tiết thổ cẩm và trống đồng Đông Sơn. Bên trong tòa nhà, hệ thống trần gỗ được chạm khắc và phối màu theo các mô-típ hoa văn dân tộc học truyền thống, vừa tận dụng tối đa nguồn ánh sáng tự nhiên qua hệ cửa gỗ kính cao rộng, vừa tạo nên cảm giác trang trọng, thâm nghiêm cho không gian trưng bày. Với giá trị nghệ thuật kiến trúc xuất sắc và công năng bền vững vượt thời gian, đồ án kiến trúc công trình đã vinh dự được Nhà nước trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật ngay trong đợt xét tặng đầu tiên vào năm 1996.

Quy hoạch cảnh quan khu trưng bày ngoài trời

Bao quanh tòa nhà trung tâm là khu trưng bày ngoài trời 6 vùng văn hóa được quy hoạch theo mô hình bảo tàng sinh thái mở, tái hiện môi trường tự nhiên và không gian cư trú đặc trưng của các tộc người từ Bắc vào Nam. Các nhà quy hoạch cảnh quan đã kiến tạo địa hình thu nhỏ gồm núi đá, đồi cây, thung lũng, suối nước và thảm thực vật bản địa phong phú ngay trong khuôn viên bảo tàng: - Vùng núi cao phía Bắc: Tái hiện không gian bản làng vùng rẻo cao với nếp nhà trình tường đất dày của người Hà Nhì, người Mông cùng bờ rào đá xếp thủ công. - Vùng thung lũng: Nổi bật với ngôi nhà sàn gỗ thoáng đãng của người Tày, người Thái bên dòng suối nhỏ, nơi chiếc cọn nước tre nứa quay đều dẫn nước tưới tiêu như vùng hồ Ba Bể. - Vùng trung du và đồng bằng Bắc Bộ: Khắc họa khung cảnh làng quê Việt cổ truyền với ngôi nhà ngói năm gian vì kèo gỗ xoan, sân gạch đỏ, giếng nước đá ong và hàng cau. - Vùng miền Trung - ven biển: Giới thiệu kiến trúc tháp Chăm cổ kính xây dựng bằng kỹ thuật mài chập gạch nung độc đáo không mạch vữa. - Vùng Trường Sơn - Tây Nguyên: Sừng sững mái nhà rông Ba Na vút cao như lưỡi rìu vươn lên bầu trời đại ngàn, ngôi nhà dài Ê Đê trầm mặc và tượng gỗ nhà mồ. - Vùng đồng bằng Nam Bộ: Mang hơi thở sông nước phương Nam với ngôi nhà Việt Nam Bộ bên rạch nước và kiến trúc chùa Khmer rực rỡ sắc vàng.

Hệ thống trưng bày tại Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam

Bước vào bên trong tòa nhà trung tâm của Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam, hệ thống trưng bày cố định diện tích hơn 3.000 m² được tổ chức khoa học thành năm phòng chuyên đề lớn dựa trên phân loại dân tộc học theo ngữ hệ và nhóm ngôn ngữ kết hợp không gian lịch sử.

Không gian trưng bày bản đồ phân bố các nhóm ngôn ngữ và hiện vật bên trong Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam
Không gian trưng bày bản đồ phân bố các nhóm ngôn ngữ và hiện vật bên trong Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam

Trưng bày văn hóa nhóm Việt Mường và Tày Thái

Phòng trưng bày số 1 giới thiệu di sản văn hóa của các dân tộc thuộc nhóm ngôn ngữ Việt - Mường gồm Kinh (Việt), Mường, Thổ và Chứt. Không gian mở đầu bằng sưu tập công cụ đá từ thuở bình minh lịch sử như dấu tích văn hóa khảo cổ Thần Sa tại di chỉ mái đá Ngườm Thần Sa đến nền văn minh sông Hồng. Văn hóa nông nghiệp lúa nước hiện lên qua sưu tập nông cụ, nghề đúc đồng, làm gốm, dệt lụa cùng tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, đình làng, múa rối nước. Đối với dân tộc Mường, phòng trưng bày làm nổi bật bộ lịch tre cổ truyền, cạp váy dệt hoa văn tinh xảo, cồng chiêng và sử thi Đẻ đất đẻ nước; cùng các bộ vỏ cây làm áo, ngư cụ đan tre của người Thổ, người Chứt.

Tiếp nối mạch trưng bày là Phòng số 2 giới thiệu tám dân tộc thuộc nhóm ngôn ngữ Tày - Thái gồm Tày, Thái, Nùng, Bố Y, Giáy, Lào, Lự và Sán Chay. Điểm nhấn trung tâm của không gian này là hệ thống thủy lợi mương, phai, lái, lịn cùng chiếc cọn nước đưa nước lên ruộng bậc thang. Đời sống tinh thần phong phú của cư dân Tày - Thái tỏa sáng qua cây đàn Tính, trang phục chàm từ nghề dệt thổ cẩm người Tày Bắc Kạn, sách chữ Nôm Tày, diễn xướng Múa Bát của người Tày Bắc Kạn và nghệ thuật Rối cạn Thẩm Rộc Định Hóa. Bên cạnh đó là nét ẩm thực nương rẫy đặc trưng như cơm lam Định Hóa, bánh coóc mò Thái Nguyên và xôi đăm đeng Bắc Kạn.

Sắc màu vùng cao của nhóm H'mông Dao và Tạng Miến

Phòng trưng bày số 3 mở ra thế giới văn hóa của các dân tộc cư trú trên sườn núi đá cao thuộc ba nhóm ngôn ngữ H'mông - Dao (H'mông, Dao, Pà Thẻn), Ka Đai (Cờ Lao, La Chí, La Ha, Pu Péo) và Tạng - Miến (Hà Nhì, La Hủ, Lô Lô, Phù Lá, Cống, Si La) với kỹ thuật canh tác nương rẫy hốc đá và ruộng bậc thang kỳ vĩ.

Hiện vật trung tâm tại đây là sưu tập trang phục truyền thống chế tác từ sợi lanh, nhuộm chàm, vẽ sáp ong và thêu tay tỉ mỉ, tiêu biểu như kỹ thuật tạo hoa văn trong nghề thêu trang phục người Dao Tiền Bắc Kạn của các nghệ nhân vùng cao như nghệ nhân Triệu Thị Hòa. Không gian còn tái hiện nghề rèn đúc nông cụ, chạm khắc trang sức bạc tinh vi của người H'mông, người Dao; lễ cấp sắc cổ truyền với bộ tranh thờ quý hiếm; trống đồng cổ của người Lô Lô và nghi lễ nhảy lửa của dân tộc Pà Thẻn.

Không gian đại ngàn của nhóm Môn Khmer và Nam Đảo

Phòng trưng bày số 4 dẫn dắt người xem khám phá di sản của 21 dân tộc thuộc nhóm ngôn ngữ Môn - Khmer phân bố từ miền núi phía Bắc, dọc dãy Trường Sơn - Tây Nguyên cho đến đồng bằng Nam Bộ. Sức hấp dẫn đến từ mô hình nhà rông Tây Nguyên, không gian văn hóa cồng chiêng, đàn T'rưng, đàn K'lông pút, kỹ thuật đan lát gùi mây và tượng gỗ dân gian gắn với lễ mừng mùa lúa mới; cùng mô hình ghe Ngo, dàn nhạc ngũ âm và sân khấu kịch múa Rô băm, Dù kê của người Khmer Nam Bộ.

Khép lại chuỗi trưng bày nội thất là Phòng số 5, nơi hội tụ bản sắc của 5 dân tộc thuộc nhóm ngôn ngữ Nam Đảo (Gia Rai, Ê Đê, Chăm, Raglai, Chu Ru) và 3 dân tộc nhóm ngôn ngữ Hán (Hoa, Ngái, Sán Dìu). Chế độ mẫu hệ truyền thống của người Ê Đê, Gia Rai hiện rõ qua ngôi nhà dài, chiếc ghế Kpan nguyên khối và bộ chiêng Jhô; văn hóa Chăm Pa hiện diện qua gốm Bàu Trúc, thổ cẩm Mỹ Nghiệp và mô hình tháp cổ. Trong khi đó, đời sống văn hóa người Hoa, Ngái, Sán Dìu vùng Đông Bắc lại ghi dấu ấn qua nghi thức lễ hội Cầu mùa người Sán Chí Bắc Kạn và làn điệu Hát Sọong Cô của người Sán Dìu Thái Nguyên sâu lắng.

Tổ hợp tái hiện kiến trúc nhà sàn và đời sống văn hóa truyền thống tại Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam
Tổ hợp tái hiện kiến trúc nhà sàn và đời sống văn hóa truyền thống tại Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam
Phòng trưng bàyNhóm ngôn ngữ trọng tâmCác dân tộc tiêu biểuHiện vật và không gian văn hóa điểm nhấn
Phòng số 1Nhóm ngôn ngữ Việt - MườngKinh, Mường, Thổ, ChứtCông cụ đá tiền sử, nông cụ lúa nước, trống đồng, rối nước, lịch tre người Mường, cạp váy thổ cẩm
Phòng số 2Nhóm ngôn ngữ Tày - TháiTày, Thái, Nùng, Giáy, Lào, Lự, Bố Y, Sán ChayCọn nước, nhà sàn, đàn Tính, tranh thờ, sách chữ Nôm Tày, trang phục chàm, khăn Piêu
Phòng số 3Nhóm H'mông - Dao, Ka Đai, Tạng - MiếnH'mông, Dao, Pà Thẻn, Lô Lô, Hà Nhì, La Chí, Cờ LaoKhèn Mông, vải lanh vẽ sáp ong, trang sức bạc, tranh lễ cấp sắc người Dao, trống đồng Lô Lô
Phòng số 4Nhóm ngôn ngữ Môn - KhmerBa Na, Xơ Đăng, Cơ Tu, Mnông, Cơ Ho, Khơ Mú, KhmerNhà rông Tây Nguyên, cồng chiêng, tượng gỗ nhà mồ, gùi đan mây tre, ghe Ngo, dàn nhạc ngũ âm Khmer
Phòng số 5Nhóm ngôn ngữ Nam Đảo và nhóm HánÊ Đê, Gia Rai, Chăm, Raglai, Chu Ru, Hoa, Ngái, Sán DìuNhà dài Ê Đê, ghế Kpan, gốm Chăm Bàu Trúc, mô hình tháp Chăm, sách cổ và nhạc cụ dân tộc Sán Dìu

Giá trị di sản của Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam

Trải qua hơn sáu mươi năm tồn tại và phát triển, Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam đã trở thành biểu tượng văn hóa tiêu biểu của tỉnh Thái Nguyên và cả vùng Việt Bắc với giá trị khoa học, lịch sử, nghệ thuật và giáo dục to lớn.

Kho tàng cổ vật và di sản phi vật thể

Với gần 50.000 đơn vị tài liệu, hiện vật gốc cùng hàng vạn thước phim tư liệu, ảnh chụp dân tộc học được bảo quản nghiêm ngặt, bảo tàng là ngân hàng dữ liệu di sản quý giá về các tộc người tại Việt Nam. Nhiều sưu tập hiện vật mang giá trị độc bản như trống đồng Đông Sơn, trống đồng Lô Lô, chóe cổ Tây Nguyên, bộ y phục cổ của các dân tộc rất ít người như Brâu, Rơ Măm, Ơ Đu, Si La, Pu Péo hay thư tịch cổ viết trên lá buông, giấy bản.

Không dừng lại ở di sản vật thể, bảo tàng còn gắn kết chặt chẽ hiện vật tĩnh với đời sống di sản phi vật thể. Vào các dịp kỷ niệm lớn, mùa xuân hay các kỳ Festival Trà Thái Nguyên, khuôn viên bảo tàng trở thành nơi hội tụ các nghệ nhân dân gian trình diễn nghề thủ công, tái hiện nghi thức lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa và giới thiệu nghệ thuật thưởng thức trà Tân Cương Thái Nguyên bên mái nhà sàn.

Biểu tượng đoàn kết và bảo tồn di sản sống

Sự hiện diện của bảo tàng quốc gia về văn hóa 54 dân tộc ngay tại Thái Nguyên mang thông điệp sâu sắc về tình đoàn kết keo sơn giữa miền ngược với miền xuôi cùng chung sức dựng nước và giữ nước. Mỗi phòng trưng bày, mỗi nếp nhà truyền thống đều khẳng định nền văn hóa Việt Nam thống nhất trong đa dạng, nơi bản sắc riêng của từng cộng đồng luôn được trân trọng và tỏa sáng.

Trong kỷ nguyên số hóa, bảo tàng đang ứng dụng công nghệ thuyết minh tự động đa ngôn ngữ, số hóa 3D hiện vật và tổ chức giáo dục di sản tương tác cho thế hệ trẻ. Đồng hành cùng chiến lược lan tỏa bản sắc địa phương, cổng thông tin Thái Nguyên NSSC liên tục cập nhật cơ sở dữ liệu bách khoa chuẩn xác về các thiết chế di sản, danh thắng và làng nghề truyền thống trên toàn tỉnh.

Khép lại hành trình khám phá năm phòng trưng bày nội thất cùng sáu phân khu sinh thái ngoài trời bên dòng sông Cầu, Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam để lại ấn tượng sâu đậm về một không gian di sản vừa chuẩn mực học thuật vừa sống động hơi thở cuộc sống, góp phần bồi đắp lòng tự hào dân tộc và khát vọng hòa bình, thịnh vượng cho các thế hệ mai sau.

Chia sẻ:
TC

NSSC Thái Nguyên

thainguyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thái Nguyên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Thái Nguyên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất