Nghề dệt thổ cẩm người Tày Bắc Kạn - Di sản khung cửi bên hồ Ba Bể
NSSC Thái NguyênĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Trải qua hàng trăm năm định cư nơi các thung lũng lòng chảo và ven sông suối vùng Đông Bắc, đồng bào Tày đã hun đúc nên nghề dệt thổ cẩm người Tày Bắc Kạn mang giá trị mỹ thuật và nhân sinh quan sâu sắc trên chuyên trang Thái Nguyên NSSC. Dưới những nếp nhà sàn gỗ soi bóng xuống mặt nước xanh biếc, tiếng thoi đưa lách cách hòa cùng sắc chàm trầm mặc và những dải chỉ màu rực rỡ đã dệt nên tâm hồn, phẩm hạnh cùng ký ức văn hóa tộc người qua bao thế hệ.
Lịch sử hình thành nghề dệt thổ cẩm người Tày Bắc Kạn
Trong tiến trình cư trú của cộng đồng người Tày tại miền núi Bắc Kạn và Thái Nguyên, hoạt động trồng bông dệt vải ra đời từ nhu cầu tự túc trang phục và chăn màn chống chọi với sương muối vùng cao. Từ những thế kỷ trước, mỗi bản làng ven lưu vực sông Cầu, sông Năng đều dành đất bãi bồi màu mỡ để trồng bông cỏ và cây chàm. Chiếc khung cửi dệt thổ cẩm hồ Ba Bể trở thành vật dụng thiêng liêng gắn bó mật thiết với cuộc đời người phụ nữ Tày.
Cội nguồn khung cửi gầm nhà sàn ven hồ Ba Bể
Không gian bảo tồn nguyên vẹn nhất của nghề dệt truyền thống tập trung tại các bản làng nằm trong vùng lõi và vùng đệm của Vườn quốc gia Ba Bể. Tại các thôn bản cổ ven bờ hồ Ba Bể như bản Pác Ngòi Ba Bể, thôn Bó Lù, thôn Cốc Tộc thuộc xã Nam Mẫu cùng xã Yến Dương và huyện Pác Nặm, chiếc khung cửi dệt thổ cẩm hồ Ba Bể luôn được đặt ở vị trí thoáng đãng ngay dưới gầm nhà sàn.
Theo phong tục cổ truyền, con gái Tày từ năm 12 đến 15 tuổi đã được bà và mẹ chỉ dạy bật bông, kéo sợi, nhuộm chàm và dệt những tấm mặt chăn thổ cẩm người Tày đầu tiên. Trước khi về nhà chồng, mỗi cô gái đều tự tay hoàn thiện hàng chục tấm mặt chăn (tiếng Tày gọi là phà) cùng vỏ gối, mặt địu để làm của hồi môn. Độ tinh xảo của những tấm thổ cẩm người Tày Bắc Kạn trong rương cưới là thước đo đánh giá sự khéo léo, cần cù và nề nếp gia phong.
Dấu mốc ghi danh di sản văn hóa quốc gia
Nhằm tôn vinh kho tàng tri thức dân gian quý giá, ngày 19 tháng 12 năm 2014, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 4205/QĐ-BVHTTDL chính thức ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể nghề dệt người Tày tại tỉnh Bắc Kạn vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là sự khẳng định cấp quốc gia đối với giá trị lịch sử và bản sắc thẩm mỹ của nghề dệt thổ cẩm người Tày Bắc Kạn.
Bên cạnh việc bảo tồn tại bản làng, nhiều hiện vật khung cửi gỗ cổ, bàn cán bông và những tấm mặt chăn thổ cẩm người Tày niên đại hàng trăm năm hiện được trưng bày trang trọng tại Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam. Hình ảnh người mẹ Tày cần mẫn bên khung cửi cũng đi vào thơ ca qua những vần thơ của nhà thơ Nông Quốc Chấn, người con ưu tú quê hương Na Rì.
| Tiêu chí di sản | Thông tin định danh và đặc trưng văn hóa | Ý nghĩa trong đời sống cộng đồng người Tày |
|---|---|---|
| Tên di sản quốc gia | Nghề dệt thủ công truyền thống của người Tày (Quyết định 4205/QĐ-BVHTTDL ngày 19/12/2014) | Khẳng định giá trị nghề thủ công bản địa trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam |
| Không gian phân bố chính | Các bản Pác Ngòi, Bó Lù, Cốc Tộc (xã Nam Mẫu), xã Yến Dương (Ba Bể) và huyện Pác Nặm | Gắn liền với kiến trúc nhà sàn gỗ và sinh thái nông nghiệp thung lũng lòng chảo |
| Dòng sản phẩm tiêu biểu | Vải chàm may trang phục, mặt chăn thổ cẩm (phà), mặt địu trẻ em, túi khoác, khăn phiêng | Phục vụ sinh hoạt thường nhật, nghi lễ cưới hỏi, lễ đầy tháng và tín ngưỡng tâm linh |
| Phương thức trao truyền | Mẹ truyền con gái, bà truyền cháu thông qua thực hành trực tiếp bên khung cửi gia đình | Giáo dục đức tính kiên trì, thẩm mỹ tinh tế và ý thức giữ gìn cội nguồn tộc người |
Nguyên liệu tự nhiên trong nghề dệt thổ cẩm người Tày Bắc Kạn
Sức cuốn hút bền bỉ của sản phẩm thuộc nghề dệt thổ cẩm người Tày Bắc Kạn bắt nguồn từ quy trình chế biến nguyên liệu hoàn toàn thuận tự nhiên. Từ hạt bông gieo trên nương đá cho đến những cuộn sợi đa sắc màu đưa lên khung cửi, người phụ nữ phải trải qua hàng chục công đoạn sơ chế bằng nông cụ tre, nứa và gỗ rừng.

Quy trình trồng bông, bật bông và hồ sợi
Nguyên liệu nền tảng là giống bông cỏ bản địa gieo vào tháng 3 âm lịch trên sườn đồi thoáng nắng và thu hoạch vào tháng 7, tháng 8 khi quả bông nở trắng muốt. Bông phơi khô trên sàng nứa được đưa vào bàn cán bông gồm hai trục gỗ quay ngược chiều để tách hạt, giữ lại xơ bông mịn. Tiếp đó, người thợ dùng cung bật bông gõ nhịp nhàng làm xơ bông bung tơi, vê thành từng con cúi tròn rồi đưa lên xa quay sợi kéo thành sợi mảnh săn chắc. Để sợi không bị xù lông hay đứt gãy khi ma sát trên khung cửi, người Tày luộc sợi trong nước hồ bột ngô loãng rồi phơi khô cho đanh bóng.
Tri thức nhuộm chàm và chiết xuất màu thảo mộc
Màu chàm đen trầm mặc là gam màu chủ đạo làm nền cho trang phục lẫn viền khung thổ cẩm. Trong kỹ thuật nhuộm chàm người Tày, cây chàm tươi được ngâm trong thùng gỗ nhiều ngày rồi pha vôi bột núi đá vôi khuấy mạnh kết tủa thành cao chàm. Khi nhuộm, người phụ nữ pha cao chàm với nước tro bếp củi rừng lắng trong và rượu ngô lên men tự nhiên, nhúng sợi bông phơi sương nắng hàng chục lần cho thấm sắc xanh đen óng ả.
Để tạo nên những dải hoa văn thổ cẩm người Tày rực rỡ trên nền chàm, nghệ nhân kết hợp sợi bông và tơ tằm nhuộm thảo mộc rừng Đông Bắc. Tương tự cách dùng lá cẩm đỏ và lá sau sau chế biến món xôi đăm đeng Bắc Kạn, người thợ dệt chưng cất màu đỏ từ gỗ vang và củ nâu, màu vàng từ nghệ già và dành dành, màu xanh từ lá chàm non và màu tím từ lá cẩm tím tạo nên hệ ngũ sắc hài hòa.
Kỹ thuật khung cửi của nghề dệt thổ cẩm người Tày Bắc Kạn
Bước vào giai đoạn dệt vải, tài hoa của người phụ nữ Tày thể hiện qua sự phối hợp nhịp nhàng giữa bàn tay điều khiển thoi gỗ, đôi mắt đếm sợi dọc và đôi chân đạp cần go. Khung cửi truyền thống được đóng bằng gỗ nghiến hoặc gỗ dổi cứng chắc, gồm trục cuốn sợi dọc, trục cuốn vải, bàn dập, hệ thống go dệt và những chiếc thoi gỗ nhẵn bóng.

Cấu tạo khung cửi gỗ và kỹ nghệ dệt thoi
Trong nghề dệt thổ cẩm người Tày Bắc Kạn, các nghệ nhân phân biệt rõ kỹ thuật dệt vải trơn và dệt cài hoa văn thổ cẩm. Công đoạn phức tạp nhất là mắc sợi dọc (tăng húc), đòi hỏi tính toán hàng nghìn sợi chỉ dọc sắp xếp xen kẽ theo bố cục tấm thổ cẩm người Tày Bắc Kạn rồi luồn qua mắt go dệt và khe khuôn dập bằng cật nứa. Khi dệt hoa văn, người thợ dùng thanh go phụ và que gẩy hoa bằng tre nhấc từng nhóm sợi dọc theo quy luật toán học, phóng thoi chỉ màu tạo họa tiết nổi rồi phóng thoi chỉ chàm đen khóa chặt mũi chỉ và kéo mạnh bàn dập cho mặt vải đanh khít.
Ngôn ngữ biểu tượng của đồ án hoa văn cổ
Mỗi tấm thổ cẩm hoàn chỉnh phản ánh thế giới quan vũ trụ và khát vọng bình an của cư dân nông nghiệp. Bố cục tấm mặt chăn thổ cẩm người Tày luôn ghép từ hai khổ vải dệt rời khâu nối chính xác ở giữa, xung quanh viền vải chàm đen, phần trung tâm chia thành các ô hình học đăng đối.
| Tên đồ án hoa văn | Hình thái tạo hình trên mặt vải thổ cẩm | Ý nghĩa biểu tượng trong văn hóa người Tày |
|---|---|---|
| Hoa văn quả trám và chữ Vạn | Các hình thoi lồng ghép liên hoàn hoặc chữ Vạn ngoặc vào nhau đối xứng bốn phía | Biểu trưng cho mặt trời, sự vận động tuần hoàn của vũ trụ và ước vọng vạn sự tốt lành |
| Hoa văn hoa hồi tám cánh | Đóa hoa tám cánh tỏa đều từ tâm hình vuông hoặc hình thoi rực rỡ sắc đỏ, vàng, trắng | Tượng trưng cho các vì tinh tú trên bầu trời, phương hướng đất trời và hương sắc núi rừng |
| Hoa văn lá mía và hạt hồ tiêu | Những đường zíc-zắc chéo song song và các chấm vuông nhỏ chạy viền ngăn cách các ô lớn | Tái hiện cây trồng quen thuộc quanh bản làng, cầu mong mùa màng bội thu, khoai lúa đầy bồ |
| Hoa văn chim muông và ngựa | Hình chim én, chim công, bướm rừng và tuấn mã cách điệu bằng các đường nét kỷ hà | Thể hiện tình yêu thiên nhiên, sự gắn kết giữa con người với muôn loài nơi đại ngàn |
| Hoa văn lài ăm và sóng nước | Các dải đường gấp khúc uốn lượn mềm mại chạy dọc theo biên khổ vải thổ cẩm | Gợi nhắc dòng sông Năng, mặt nước hồ Ba Bể hiền hòa nuôi dưỡng sự sống các bản làng |
Đặc biệt, trong hệ thống hoa văn thổ cẩm người Tày trên chiếc mặt địu trẻ em tặng cháu dịp lễ đầy tháng, bà ngoại luôn dệt ở chính giữa ô hoa hồi tám cánh hoặc mạng nhện bảo hộ bằng chỉ đỏ và vàng nhằm thu giữ vía lành, che chở đứa trẻ khỏe mạnh.
Bảo tồn di sản nghề dệt thổ cẩm người Tày Bắc Kạn
Trong dòng chảy văn hóa Việt Bắc, nghề dệt thổ cẩm người Tày Bắc Kạn luôn có sự đối thoại thú vị bên cạnh nghề thêu trang phục người Dao Tiền Bắc Kạn. Nếu người Dao Tiền thêu mặt trái vải kết hợp vẽ sáp ong, thì người Tày kiến tạo họa tiết ngay trên khung cửi tương đồng với làng dệt thổ cẩm Luống Nọi tại Cao Bằng, làng nghề dệt vải lanh Lùng Tám ở Tuyên Quang hay nghề dệt thổ cẩm người Lự Bản Hon tại Lai Châu.
Thổ cẩm trong không gian nghi lễ truyền thống
Ngày nay, giá trị của Di sản văn hóa phi vật thể nghề dệt người Tày vẫn hiện diện sống động trong sinh hoạt cộng đồng. Trong những điệu Múa Bát của người Tày Bắc Kạn hay đêm hát Then bên bếp lửa nhà sàn, trang phục áo chàm kết hợp khăn phiêng và túi khoác thổ cẩm rực rỡ làm tôn lên vẻ đẹp thanh lịch của thiếu nữ vùng hồ Ba Bể.
Truyền dạy nghề gắn với du lịch cộng đồng
Để di sản khung cửi tạo sinh kế bền vững, chính quyền địa phương cùng các nghệ nhân tại xã Nam Mẫu và Yến Dương đã triển khai nhiều giải pháp bảo tồn gắn với du lịch sinh thái.
- Thành lập các tổ hợp tác dệt thổ cẩm tại bản Pác Ngòi và Bó Lù — Tập hợp nghệ nhân am hiểu kỹ thuật mắc khung và cài hoa văn cổ để truyền dạy trực tiếp cho phụ nữ trẻ trong bản.
- Đa dạng hóa sản phẩm thủ công ứng dụng từ vải thổ cẩm — Sáng tạo thêm khăn quàng cổ, túi xách đeo vai, ví cầm tay và vỏ gối tựa lưng phục vụ du khách.
- Trình diễn dệt thổ cẩm trực tiếp tại các homestay nhà sàn — Đặt khung cửi gỗ ngay tại nhà sàn du lịch cộng đồng ven hồ Ba Bể để du khách trải nghiệm quay sợi và luồn thoi.
- Số hóa và lập hồ sơ lưu trữ các mẫu hoa văn cổ — Sưu tầm, chụp ảnh và ghi chép công thức đếm sợi của hơn 20 mẫu hoa văn thổ cẩm cổ truyền người Tày.
Khép lại hành trình khám phá những bản làng nhà sàn yên bình bên dòng sông Năng và mặt hồ xanh ngọc bích, nghề dệt thổ cẩm người Tày Bắc Kạn hiện lên như cuốn biên niên sử sống động viết bằng sợi bông, sắc chàm và tâm huyết của bao thế hệ phụ nữ vùng cao. Việc gìn giữ tiếng thoi đưa dưới gầm nhà sàn không chỉ bảo vệ một Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia mà còn nuôi dưỡng hồn cốt văn hóa trường tồn nơi đại ngàn Việt Bắc.
NSSC Thái Nguyên
thainguyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thái Nguyên.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Thái Nguyên.
Bài liên quan
Làng nghề làm tương nếp Úc Kỳ - Gần hai thế kỷ ủ mốc Thầu Dầu bên sông Cầu
Khám phá làng nghề làm tương nếp Úc Kỳ huyện Phú Bình với lịch sử gần 200 năm, bí quyết ủ mốc gạo nếp Thầu Dầu hoa cau và phơi chum sành truyền thống.
Làng nghề bánh chưng Bờ Đậu - Hơn sáu thập kỷ giữ lửa nghề bên núi Cổ Lũng
Tìm hiểu làng nghề bánh chưng Bờ Đậu xã Cổ Lũng với lịch sử hơn 60 năm, mạch nước ngầm núi đá tự nhiên và tuyệt kỹ gói tay vuông tám góc không dùng khuôn.
Làng nghề chè Tân Cương - Trăm năm kỹ nghệ sao vò danh trà bên sông Công
Khám phá làng nghề chè Tân Cương bên dòng sông Công với lịch sử từ năm 1922, kỹ nghệ sao chè chảo gang củi lửa và di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.



