Bỏ qua đến nội dung

Vườn quốc gia Ba Bể - Kho báu đa dạng sinh học trên núi đá vôi Việt Bắc

Trải rộng trên diện tích hơn 10.048 héc ta ở phía Tây Bắc vùng núi Đông Bắc Việt Nam, Vườn quốc gia Ba Bể là một trong những khu bảo tồn thiên nhiên phức hợp trên cạn và dưới nước tiêu biểu nhất cả nước.

NSSC Thái NguyênĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Rừng nguyên sinh trên núi đá vôi và mặt nước xanh biếc tại Vườn quốc gia Ba Bể

Trải rộng trên diện tích hơn 10.048 héc ta ở phía Tây Bắc vùng núi Đông Bắc Việt Nam, Vườn quốc gia Ba Bể là một trong những khu bảo tồn thiên nhiên phức hợp trên cạn và dưới nước tiêu biểu nhất cả nước. Nơi đây quy tụ quần thể địa mạo núi đá vôi cổ đại xen kẽ các thung lũng trầm tích, thảm rừng nguyên sinh nhiệt đới cùng hàng ngàn loài động thực vật đặc hữu quý hiếm và không gian văn hóa lâu đời của cư dân vùng cao.

Vị trí địa lý và lịch sử thành lập Vườn quốc gia Ba Bể

Hành trình hình thành và phát triển của Vườn quốc gia Ba Bể phản ánh tầm nhìn chiến lược trong công tác bảo tồn hệ sinh thái rừng đặc dụng gắn liền với di sản thủy văn núi cao tại Việt Nam. Toàn bộ diện tích vùng lõi và vùng đệm của vườn nằm tại khu vực chuyển tiếp giữa cánh cung núi Ngân Sơn và cánh cung Sông Gâm, tạo nên bức tường thành sinh thái che chắn cho cả vùng lưu vực đầu nguồn.

Địa hình núi đá vôi vòng cung Sông Gâm

Về mặt kiến tạo địa chất và địa hình học, không gian tự nhiên của Vườn quốc gia Ba Bể được định hình bởi sự đan xen phức tạp giữa các dãy núi đá vôi hiểm trở với các khối núi đất, đồi thấp và bồn trũng thung lũng giữa núi. Độ cao địa hình toàn khu vực biến thiên mạnh mẽ từ khoảng 145 mét tại mặt nước trung tâm lên đến đỉnh núi Phja Bjoóc cao 1.527 mét ở phía Tây Nam và các dãy núi đá vôi cao trên 1.000 mét ở phía Đông Bắc. Các khối đá vôi có niên đại từ kỷ Devon đến kỷ Cacbon - Pecmi chiếm tỷ lệ diện tích lớn, trải qua hàng trăm triệu năm phong hóa nhiệt đới đã tạo nên địa hình karst sắc nhọn với các sườn dốc trên 35 độ, phễu thu nước, thung lũng mù và mạng lưới sông ngầm chằng chịt.

Sự chia cắt mạnh mẽ của địa hình núi cao kết hợp với diện tích mặt nước rộng lớn ở trung tâm đã tạo cho khu vực một chế độ tiểu khí hậu ôn hòa và mát mẻ hơn hẳn so với các vùng lân cận. Nhiệt độ trung bình năm tại vùng lõi dao động quanh mức 21 đến 22 độ C, độ ẩm không khí luôn duy trì ở mức cao trên 83% cùng lượng mưa trung bình đạt khoảng 1.400 đến 1.600 mm mỗi năm, kiến tạo môi trường lý tưởng cho quá trình tiến hóa sinh học liên tục suốt hàng vạn năm qua.

Hạng mục thông tin quy hoạchSố liệu và phạm vi ghi nhậnÝ nghĩa khoa học và quản lý bảo tồn
Năm thành lập chính thứcQuyết định số 83/TTg ngày 10/11/1992Vườn quốc gia thứ 8 được thành lập trong hệ thống rừng đặc dụng Việt Nam
Tổng diện tích vùng lõiKhoảng 10.048 héc taGồm phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, phục hồi sinh thái và hành chính
Địa giới hành chính liên quanKhu vực Nam Mẫu, Khang Ninh, Quảng Khê, Cao ThượngBao bọc toàn bộ lưu vực trung tâm và hành lang rừng đầu nguồn
Hệ thực vật bậc cao có mạchHơn 1.268 loài thuộc 658 chi, 162 họLưu giữ nguồn gen gỗ quý và hơn 180 loài phong lan rừng tự nhiên
Khu hệ động vật có xương sống81 loài thú, 322 loài chim, 106 loài cáNhiều loài nguy cấp toàn cầu trong Sách Đỏ Việt Nam và IUCN
Khu hệ côn trùng và bướm rừngHơn 553 loài bướm và côn trùng cánh vảyChỉ số sinh học phản ánh độ thuần khiết của môi trường rừng
Danh hiệu bảo tồn quốc tếVườn di sản ASEAN (2004), Khu Ramsar (2011)Tổ hợp bảo tồn kết hợp cả hệ sinh thái rừng núi đá và đất ngập nước

Dấu mốc xác lập khu bảo tồn rừng đặc dụng

Nhận thức sâu sắc giá trị độc bản của quần thể rừng nguyên sinh và hồ nước trên núi, ngay từ năm 1977, Hội đồng Chính phủ đã ban hành quyết định công nhận khu vực này là Khu rừng cấm lịch sử, văn hóa và môi trường nhằm ngăn chặn tình trạng khai thác gỗ tự do và bảo vệ cảnh quan. Đến ngày 10 tháng 11 năm 1992, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 83/TTg chính thức thành lập Vườn quốc gia Ba Bể trên cơ sở nâng cấp khu rừng cấm trước đó, trở thành vườn quốc gia thứ tám trong hệ thống các khu rừng đặc dụng của Việt Nam.

Quy hoạch tổng thể của vườn được phân chia khoa học thành ba phân khu chức năng cốt lõi bao gồm phân khu bảo vệ nghiêm ngặt rộng hơn 3.800 héc ta nơi giữ nguyên trạng các vách đá vôi nguyên sinh và mặt hồ trung tâm; phân khu phục hồi sinh thái rộng hơn 5.400 héc ta nơi thúc đẩy tái sinh tự nhiên rừng thứ sinh; cùng phân khu hành chính - dịch vụ. Xung quanh vùng lõi hơn 10.048 héc ta là vùng đệm rộng trên 25.000 héc ta đóng vai trò là vành đai xanh bảo vệ nguồn sinh thủy cho cả lưu vực sông Cầu và sông Gâm.

Hệ sinh thái rừng nguyên sinh tại Vườn quốc gia Ba Bể

Giá trị cốt lõi làm nên danh tiếng khoa học của Vườn quốc gia Ba Bể nằm ở tính nguyên vẹn của hệ sinh thái rừng nhiệt đới thường xanh phát triển trực tiếp trên nền đá vôi khắc nghiệt. Sự thích nghi kỳ diệu của thực vật và động vật với địa hình vách đá dựng đứng đã hình thành nên những quần xã sinh vật đặc hữu không thể tìm thấy ở vùng đồng bằng.

Thảm rừng thường xanh trên núi đá vôi nguyên sơ

Kiểu thảm thực vật chủ đạo và có giá trị bảo tồn cao nhất tại đây là rừng thường xanh trên núi đá vôi phân bố ở độ cao từ 150 mét đến 900 mét, bên cạnh kiểu rừng thường xanh đất thấp tại các thung lũng đất. Mặc dù tầng đất mặt trên các sườn núi đá vôi rất mỏng và chủ yếu tích tụ trong các hốc đá, khe nứt karst, thảm rừng thường xanh trên núi đá vôi vẫn phát triển thành cấu trúc nhiều tầng tán rậm rạp với độ che phủ trên 80%. Rễ của những cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi đan bện vào nhau bám chặt vào vách đá vôi dựng đứng để hút nước và khoáng chất từ sâu trong lòng đá.

Hệ thực vật của vườn hiện ghi nhận tới 1.268 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 658 chi và 162 họ. Tầng vượt tán trên các đỉnh núi đá quy tụ hàng loạt loài cây gỗ quý hiếm như nghiến, đinh, trai lý, lim xanh, sến mật, lát hoa và hoàng đàn giả, trong đó những quần thể rừng gỗ nghiến cổ thụ đường kính từ 1 đến 2 mét là di sản thực vật vô giá. Đặc biệt, khu vực này sở hữu loài trúc dây Ba Bể — một loài tre trúc đặc hữu có thân mảnh dẻ mọc bám trên các vách đá dựng đứng và buông rủ xuống mặt nước như những bức rèm xanh. Cùng với trúc dây Ba Bể, giới nghiên cứu còn phát hiện tại đây 182 loài phong lan tự nhiên — bao gồm các loài lan hài quý hiếm như lan hài đốm, lan hài vệ nữ, lan hài xoắn — cùng hơn 300 loài cây dược liệu quý.

Thảm rừng nguyên sinh xanh thẳm trên núi đá vôi bao bọc lấy lòng nước tại Vườn quốc gia Ba Bể
Thảm rừng nguyên sinh xanh thẳm trên núi đá vôi bao bọc lấy lòng nước tại Vườn quốc gia Ba Bể

Nơi cư trú của các loài linh trưởng quý hiếm

Sự đa dạng của thảm thực vật rừng già cùng địa hình vách đá hiểm trở đã biến Vườn quốc gia Ba Bể thành pháo đài sinh thái an toàn cho hệ động vật hoang dã vùng Đông Bắc. Các đợt điều tra động vật rừng đã xác nhận sự hiện diện của 81 loài thú thuộc 25 họ, 322 loài chim thuộc 61 họ, 48 loài bò sát và lưỡng cư cùng 553 loài bướm rừng, trong đó có hơn 60 loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN.

Tâm điểm chú ý của các tổ chức bảo tồn quốc tế là sự tồn tại của các loài linh trưởng đặc hữu cực kỳ nguy cấp, tiêu biểu là voọc đen má trắng và voọc mũi hếch Bắc Bộ. Loài voọc đen má trắng với bộ lông đen tuyền và hai dải lông trắng nổi bật kéo dài từ khóe miệng qua má tới tai thường sinh sống theo đàn nhỏ trong các hang đá trên vách núi đá vôi cao dựng đứng ven hồ. Cùng chia sẻ sinh cảnh với voọc đen má trắng còn có loài khỉ mốc, khỉ vàng, khỉ mặt đỏ, cu li lớn, gấu ngựa, sơn dương, cầy vằn Bắc Bộ và rái cá vuốt bé. Ngoài ra, hệ thống hang động karst ẩm ướt trong vườn còn là nơi trú ngụ của hơn 45 loài dơi cùng hàng trăm loài chim rừng quý như phượng hoàng đất, hồng hoàng và niệc cổ hung.

Quần thể cảnh quan địa chất trong lòng Vườn quốc gia Ba Bể

Sức hấp dẫn đặc biệt của Vườn quốc gia Ba Bể nằm ở sự kết hợp hoàn chỉnh giữa hệ sinh thái rừng trên cạn và hệ thống thủy văn, hang động dưới mặt đất. Mỗi phân khu cảnh quan trong ranh giới vườn đều là một minh chứng trực quan cho lịch sử tiến hóa địa chất hàng trăm triệu năm của vùng núi phía Bắc.

Trục thủy văn trung tâm kết nối hồ và sông

Trái tim sinh thái và cảnh quan của toàn bộ khu vườn quốc gia chính là danh thắng hồ Ba Bể nằm ngay tại trung tâm vùng lõi với diện tích mặt nước khoảng 500 héc ta và chiều dài hơn 8 km. Ba nhánh hồ Pé Lầm, Pé Lù và Pé Lèng không chỉ đóng vai trò là hồ chứa nước ngọt tự nhiên khổng lồ điều hòa độ ẩm cho toàn bộ thảm rừng đá vôi xung quanh mà còn là nơi bảo tồn khu hệ cá nước ngọt phong phú với 106 loài cá bản địa. Giữa lòng hồ, những hòn đảo đá vôi nhỏ như đảo Bà Góa, đảo An Mã cùng hồ karst trên núi ao Tiên Ba Bể tạo nên một quần thể đảo - hồ đan xen kỳ thú.

Hệ thống thủy văn của vườn được vận hành thông qua mạng lưới sông suối dày đặc gồm sông Chợ Lèng, suối Nam Cường ở phía Nam và dòng sông Năng chảy cắt ngang qua phía Bắc vùng lõi. Sự giao thoa giữa dòng chảy bề mặt và các mạch nước ngầm chảy ra từ các khe nứt đá vôi đã tạo nên nguồn nước giàu khoáng chất canxi và oxy hòa tan, nuôi dưỡng các thảm thực vật thủy sinh và duy trì mực nước ổn định suốt bốn mùa.

Hệ thống hang động thạch nhũ và ghềnh thác kỳ vĩ

Do đặc trưng nền địa chất đá vôi hệ tầng Bắc Sơn chịu tác động xâm thực của dòng chảy qua nhiều chu kỳ nâng lên của vỏ Trái Đất, trong phạm vi Vườn quốc gia Ba Bể và vùng phụ cận đã hình thành hàng chục hang động karst ở các cao trình khác nhau. Ở cao trình ngang mực nước sông hiện đại là thắng cảnh động Puông nơi dòng sông Năng đục xuyên qua núi đá vôi Lung Nham tạo thành đường hầm xuyên thủy dài hơn 300 mét, cao trên 30 mét với những vách đá dựng đứng và hệ thống thạch nhũ rủ xuống mặt sông. Xuôi theo dòng sông Năng về phía Tây vườn quốc gia là ghềnh thác Đầu Đẳng hùng vĩ, nơi dòng chảy vượt qua địa hình đứt gãy gồm hàng trăm tảng đá lớn chồng chất dài hơn 1.000 mét giữa hai vách núi nguyên sinh.

Ở cao trình từ 300 đến 400 mét so với mực nước biển — tương ứng với các bậc thềm sông ngầm cổ đại nay đã nâng cao thành hang khô — nổi bật nhất là thắng cảnh động Hua Mạ nằm bên bờ sông Lèng. Bên trong lòng động rộng hàng héc ta với vòm trần cao vút 50 mét là hàng ngàn cột đá, măng đá, rèm đá kết tinh lấp lánh suốt hàng triệu năm, tạo thành một bảo tàng hang động tự nhiên đa dạng phục vụ công tác nghiên cứu cổ khí hậu và khảo cổ học tiền sử.

Giá trị di sản quốc tế và văn hóa Vườn quốc gia Ba Bể

Không tách rời thiên nhiên khỏi con người, mô hình quản lý của Vườn quốc gia Ba Bể là sự gắn kết chặt chẽ giữa nhiệm vụ bảo tồn đa dạng sinh học chuẩn quốc tế với việc gìn giữ di sản văn hóa vật thể và phi vật thể của các dân tộc thiểu số sinh sống lâu đời tại địa phương.

Vị thế Vườn di sản ASEAN và trung tâm nghiên cứu

Với những giá trị nổi bật về đa dạng sinh học, địa mạo karst và hệ sinh thái đất ngập nước nội địa, vào năm 2004, Vườn quốc gia Ba Bể đã vinh dự được Bộ trưởng Môi trường các nước Đông Nam Á chính thức công nhận là Vườn di sản ASEAN. Danh hiệu Vườn di sản ASEAN khẳng định khu vực này không chỉ là tài sản thiên nhiên của riêng Việt Nam mà còn là mắt xích sinh thái trọng yếu trong mạng lưới các khu bảo tồn tiêu biểu nhất khu vực Đông Nam Á. Tiếp đó, việc công nhận Khu Ramsar thế giới vào năm 2011 và Di tích Quốc gia đặc biệt vào năm 2012 đã hoàn thiện hành lang bảo vệ đa tầng cho toàn khu vực.

Hiện nay, vườn là địa chỉ nghiên cứu khoa học thực địa quan trọng của các viện sinh thái và trường đại học lâm nghiệp. Nhiều chương trình giám sát đa dạng sinh học bằng bẫy ảnh tự động, bảo tồn nguồn gen cây thuốc bản địa, nhân giống các loài lan hài nguy cấp và tuần tra rừng dựa vào cộng đồng đã được triển khai đồng bộ, góp phần phục hồi diện tích rừng tự nhiên.

Bản sắc văn hóa bản địa tại vùng đệm sinh thái

Gắn bó máu thịt với những cánh rừng và mặt nước nơi đây qua nhiều thế hệ là cộng đồng các dân tộc Tày, Dao Tiền, Mông và Nùng cư trú tại các bản làng ven hồ và vùng đệm. Trong đó, người Tày chiếm tỷ lệ đông đảo nhất tại các bản lòng hồ như Bó Lù, Cốc Tộc và bản Pác Ngòi Ba Bể với kiến trúc nhà sàn gỗ cổ truyền, văn hóa canh tác lúa nước kết hợp thuyền độc mộc và kho tàng dân ca hát Then, đàn Tính mượt mà. Hằng năm vào dịp đầu xuân, không gian văn hóa cộng đồng lại hội tụ rực rỡ tại lễ hội Lồng Tồng hồ Ba Bể với các nghi thức cầu mùa màng tốt tươi.

Trên các sườn núi cao thuộc khu vực vùng đệm, đồng bào người Dao Tiền và người Mông lại lưu giữ những tri thức bản địa sâu sắc về thảo dược rừng cùng nghệ thuật thủ công truyền thống, nổi bật là nghề thêu trang phục người Dao Tiền Bắc Kạn — Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia với kỹ thuật in sáp ong trên vải chàm. Thổ nhưỡng và nguồn nước mát lành chảy ra từ rừng nguyên sinh vùng đệm cũng nuôi dưỡng nên những nông sản bản địa trứ danh như giống bí xanh thơm Ba Bể có hương thơm tự nhiên hay thức rượu men lá Bằng Phúc chưng cất từ hàng chục vị thảo mộc rừng già.

Sự hòa quyện giữa thiên nhiên nguyên sơ và nếp sống tôn trọng rừng xanh của cư dân bản địa đã đưa Vườn quốc gia Ba Bể trở thành biểu tượng sinh thái bền vững của vùng núi phía Bắc. Độc giả quan tâm đến hệ thống tri thức địa phương, danh thắng tự nhiên và di sản văn hóa toàn vùng có thể tiếp tục khám phá trên cổng thông tin Thái Nguyên NSSC với các chuyên đề bách khoa chuyên sâu.

Chia sẻ:
TC

NSSC Thái Nguyên

thainguyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thái Nguyên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Thái Nguyên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất