Khu di tích ATK Chợ Đồn - Hào khí căn cứ địa cách mạng giữa đại ngàn Việt Bắc
NSSC Thái NguyênĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Giữa điệp trùng đại ngàn Đông Bắc sương giăng, Khu di tích ATK Chợ Đồn hiện lên như một pháo đài xanh chở che cho cơ quan đầu não kháng chiến suốt những năm tháng giữ nước từ 1947 đến 1954. Tọa lạc tại vùng núi phía nam huyện Chợ Đồn, quần thể di sản đặc biệt này lưu giữ trọn vẹn dấu chân và những quyết sách chiến lược của Trung ương Đảng, Chính phủ cùng các vị lãnh tụ tiền bối.
Vị thế địa chiến lược và lịch sử Khu di tích ATK Chợ Đồn
Việc lựa chọn vùng rừng núi phía nam huyện Chợ Đồn làm hậu cứ kháng chiến xuất phát từ tầm nhìn quân sự chiến lược sâu rộng của Trung ương Đảng. Chính sự giao hòa giữa địa hình sơn văn hiểm trở và lòng dân kiên trung đã biến Khu di tích ATK Chợ Đồn thành một pháo đài tự nhiên vững chãi suốt chín năm trường kỳ.
Địa thế núi rừng hiểm yếu che chở căn cứ cách mạng
Vùng đất phía nam huyện Chợ Đồn sở hữu cấu trúc địa mạo đặc trưng của khối núi vòng cung Ngân Sơn – Yên Lạc kết hợp cùng hệ thống thung lũng kiến tạo hẹp nằm xen kẽ giữa các dải núi đá vôi và núi đất cao từ 600 đến trên 1.000 mét so với mực nước biển. Những dãy núi trùng điệp tại các xã Bình Trung, Nghĩa Tá, Lương Bằng, Bằng Lãng và Yên Thượng tạo nên bức tường thành tự nhiên khép kín, nơi rừng già nguyên sinh nhiều tầng tán che khuất tầm quan sát trinh sát đường không của đối phương. Hệ thống khe suối dày đặc bắt nguồn từ các sườn núi cao đổ về lưu vực sông Phó Đáy và nhánh sông Cầu vừa cung cấp nguồn nước ngọt dồi dào quanh năm, vừa hình thành mạng lưới giao thông thủy bộ linh hoạt dọc theo các triền khe kín đáo.
Xét trên bình diện địa quân sự vùng Chiến khu Việt Bắc, vị trí của Chợ Đồn hội tụ đầy đủ các yếu tố cốt lõi của một căn cứ địa trung tâm theo nguyên tắc tiến có thể công, thoái có thể thủ. Từ thung lũng Bằng Lãng hay các sườn đồi thuộc xã Lương Bằng và Bình Trung, các tuyến đường mòn xuyên rừng kết nối trực tiếp sang vùng Chợ Chu thuộc Khu di tích ATK Định Hóa ở phía nam, đồng thời thông suốt về hướng tây nam qua lưu vực sông Phó Đáy để nối liền với Khu di tích Tân Trào thuộc tỉnh Tuyên Quang. Nhờ thế chân kiềng vững chắc này, các cơ quan đầu não luôn duy trì thông suốt mạch máu chỉ đạo kháng chiến toàn quốc.
Quá trình hình thành mắt xích trọng yếu vùng Việt Bắc
Mạch nguồn cách mạng tại vùng đất Chợ Đồn đã được ươm mầm từ những năm đầu thập niên 1940, khi phong trào Việt Minh lan tỏa mạnh mẽ khắp các bản làng người Tày, người Dao, người Nùng trên dải núi Cứu Quốc. Ngay từ tháng 10 năm 1943, tại khu vực đồi Pù Cọ thuộc thôn Bản Bẳng, xã Nghĩa Tá đã diễn ra cuộc hội quân lịch sử giữa đoàn quân Nam tiến từ Cao Bằng phát triển xuống và đội vũ trang từ Bắc Sơn – Võ Nhai tiến lên, khai thông hành lang chiến lược nối liền trung tâm căn cứ Cao Bằng với vùng trung du Bắc Bộ. Sự kiện trọng đại này đã đặt nền móng trực tiếp để Chợ Đồn trở thành một trong những châu hoàn toàn giải phóng đầu tiên trước ngày Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945.
Bước vào cuối năm 1946, trước dã tâm gây chiến trở lại của thực dân Pháp, Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã quyết định đưa các cơ quan đầu não kháng chiến trở lại vùng rừng núi Việt Bắc để xây dựng Thủ đô kháng chiến lâu dài. Trong quy hoạch tổng thể vùng An toàn khu Định Hóa mở rộng sang các huyện lân cận, khu vực các xã phía nam huyện Chợ Đồn được xác định là phân khu an toàn đặc biệt. Với hơn 25 điểm di tích lịch sử phân bố hài hòa dọc theo các thung lũng kín đáo thuộc Bình Trung, Nghĩa Tá, Lương Bằng, Bằng Lãng, Khu di tích ATK Chợ Đồn đã vận hành như một trung tâm hành chính – chính trị – quân sự hoàn chỉnh giữa rừng sâu.
Quy hoạch không gian kiến trúc tại Khu di tích ATK Chợ Đồn
Hệ thống các điểm di tích cấu thành Khu di tích ATK Chợ Đồn phản ánh rõ nét phương châm xây dựng căn cứ địa kháng chiến giản dị, cơ động, bí mật và hòa quyện tuyệt đối vào địa hình rừng núi bản địa. Trong số 25 địa điểm lịch sử được kiểm kê và bảo tồn trên địa bàn huyện Chợ Đồn, 6 điểm di tích tiêu biểu cấp quốc gia đặc biệt tại các xã Lương Bằng, Bình Trung và Nghĩa Tá chính là hạt nhân kiến trúc của toàn quần thể.
Cụm di tích Nà Pậu, Bản Ca và đồi Khau Mạ
Tọa lạc dưới tán rừng tự nhiên xanh mát thuộc thôn Nà Pậu, xã Lương Bằng, di tích Nà Pậu là một trong những không gian lịch sử thiêng liêng bậc nhất của toàn khu căn cứ địa. Tại địa điểm này, từ cuối năm 1950 đến đầu năm 1951, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Văn phòng Phủ Chủ tịch đã ở và làm việc để chỉ đạo nhiều công việc trọng đại của đất nước sau thắng lợi của Chiến dịch Biên giới. Kiến trúc tâm điểm của Nà Pậu là nếp lán nhỏ đơn sơ dựng theo kiểu nhà sàn truyền thống miền núi bằng gỗ rừng, tre nứa, mái lợp lá cọ, nằm nép mình bên sườn đồi thoải gần khe suối nhỏ cùng hệ thống hầm trú ẩn chữ A và các lán bảo vệ, thông tin liên lạc bố trí liên hoàn.
Cách Nà Pậu không xa về phía nam là di tích Bản Ca thuộc địa bàn xã Bình Trung, nơi ghi dấu những ngày tháng hoạt động đầy cam go của Chủ tịch Hồ Chí Minh từ tháng 10 đến tháng 11 năm 1947 khi thực dân Pháp mở cuộc tiến công lên Việt Bắc. Nằm trên địa bàn xã Lương Bằng, cụm di tích đồi Khau Mạ lại gắn liền với quãng thời gian ở và làm việc của đồng chí Phạm Văn Đồng trên cương vị Phó Thủ tướng Chính phủ trong giai đoạn 1950–1951 với cụm lán làm việc, lán họp Hội đồng Chính phủ và hầm tránh máy bay ẩn mình dưới tán rừng gỗ – vầu rậm rạp.

Không gian Khuổi Linh, Nà Quân và đồi Pù Cọ
Trên địa bàn xã Nghĩa Tá, di tích Khuổi Linh là địa điểm lưu giữ dấu ấn hoạt động của đồng chí Trường Chinh cùng cơ quan Văn phòng Trung ương Đảng vào cuối năm 1950, đầu năm 1951. Tại đây, các lán làm việc của Tổng Bí thư, phòng họp Ban Thường vụ, bộ phận cơ yếu, văn thư và đội cảnh vệ được thiết kế thành từng cụm nhỏ dọc theo sườn đồi bên khe suối Khuổi Linh, nối liền bằng những lối mòn lát đá cuội và hệ thống hầm hào ngầm dưới tán rừng già.
Tiếp nối trục không gian lịch sử tại xã Bình Trung là di tích Nà Quân, nơi được Trung ương Đảng lựa chọn xây dựng Hội trường Trung ương từ năm 1947 đến năm 1952 với kết cấu khung cột gỗ rừng vững chãi, vách thưng phên nứa và mái lợp lá cọ đủ sức chứa hàng trăm đại biểu. Điểm di tích thứ sáu mang ý nghĩa mở đường cho toàn bộ quần thể là đồi Pù Cọ nằm tại thôn Bản Bẳng, xã Nghĩa Tá, nơi ghi dấu lễ hội quân lịch sử mùa thu năm 1943 giữa đoàn quân Nam tiến từ Cao Bằng xuống và lực lượng Cứu quốc quân từ Võ Nhai tiến lên.
| Tên điểm di tích | Vị trí hành chính | Thời gian lịch sử tiêu biểu | Cơ quan / Nhân vật lịch sử gắn liền | Giá trị di sản cốt lõi |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Di tích Nà Pậu | Thôn Nà Pậu, xã Lương Bằng | Cuối năm 1950 – đầu năm 1951 | Chủ tịch Hồ Chí Minh và Văn phòng Phủ Chủ tịch | Nơi Bác Hồ ở, làm việc, chuẩn bị nội dung chính trị quan trọng tiến tới Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ II |
| Di tích Bản Ca | Thôn Bản Ca, xã Bình Trung | Tháng 10 – tháng 11 năm 1947 | Chủ tịch Hồ Chí Minh và bộ phận chỉ huy tối cao | Nơi Bác Hồ trực tiếp chỉ đạo quân dân Việt Bắc đập tan cuộc hành quân Léa của thực dân Pháp |
| Di tích Khuổi Linh | Thôn Khuổi Linh, xã Nghĩa Tá | Cuối năm 1950 – đầu năm 1951 | Tổng Bí thư Trường Chinh và Văn phòng Trung ương Đảng | Trung tâm soạn thảo các văn kiện lý luận, đường lối cách mạng và chuẩn bị văn kiện Đại hội Đảng |
| Đồi Khau Mạ | Thôn Khau Mạ, xã Lương Bằng | Giai đoạn 1950 – 1951 | Phó Thủ tướng Phạm Văn Đồng và Văn phòng Chính phủ | Nơi điều hành bộ máy hành chính, kinh tế, tài chính và ngoại giao của Chính phủ kháng chiến |
| Di tích Nà Quân | Thôn Nà Quân, xã Bình Trung | Giai đoạn 1947 – 1952 | Hội trường Trung ương Đảng và các ban ngành | Nơi tổ chức Hội nghị tổng kết Chiến dịch Biên giới Thu – Đông 1950 và nhiều hội nghị cán bộ toàn quốc |
| Đồi Pù Cọ | Thôn Bản Bẳng, xã Nghĩa Tá | Tháng 10 năm 1943 | Lực lượng quân Nam tiến và Cứu quốc quân Bắc tiến | Điểm hội quân lịch sử nối thông hành lang chiến lược Cao – Bắc – Lạng với Thái Nguyên – Tuyên Quang |
Những dấu mốc lịch sử lớn tại Khu di tích ATK Chợ Đồn
Không chỉ là nơi che chở an toàn cho các cơ quan đầu não, Khu di tích ATK Chợ Đồn còn là không gian khởi nguồn của những quyết sách chiến lược làm xoay chuyển cục diện cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Từ những căn lán nhỏ dưới tán rừng già Chợ Đồn, nhiều sắc lệnh, chỉ thị quân sự và văn kiện lịch sử đã được ban hành, gắn liền với các chiến công vang dội trên khắp chiến trường Bắc Bộ.
Nơi khởi thảo những quyết sách kháng chiến giai đoạn 1947–1951
Mùa thu năm 1947, khi thực dân Pháp mở cuộc hành quân Léa đánh vào Việt Bắc, việc di chuyển kịp thời của Chủ tịch Hồ Chí Minh về làm việc tại Bản Ca thuộc Khu di tích ATK Chợ Đồn đã giúp giữ vững sự chỉ đạo xuyên suốt tới các mặt trận. Chính từ những căn lán bí mật giữa rừng già Bình Trung, Người đã ký nhiều sắc lệnh quan trọng và chỉ đạo quân dân bẻ gãy các gọng kìm của đối phương, góp phần trực tiếp làm nên chiến thắng Đèo Giàng năm 1947 cùng thắng lợi của Chiến dịch Việt Bắc Thu – Đông 1947, tiếp nối bằng trận công kiên vang dội tạo nên chiến thắng Phủ Thông năm 1948 ngay trên mảnh đất Bắc Kạn.
Bước sang giai đoạn cuối năm 1950 và đầu năm 1951, tại Hội trường Trung ương ở Nà Quân, dưới sự chủ trì của Trung ương Đảng và sự tham dự của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Hội nghị tổng kết Chiến dịch Biên giới đã đúc kết những bài học quý báu về nghệ thuật chiến dịch tiến công quy mô lớn. Đặc biệt, tại Nà Pậu và Khuổi Linh, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Tổng Bí thư Trường Chinh đã hoàn thiện Báo cáo Chính trị cùng các dự thảo văn kiện trình Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng vào tháng 2 năm 1951.
Hậu phương vững chắc của đồng bào các dân tộc bản địa
Sức mạnh che chở kỳ diệu của Khu di tích ATK Chợ Đồn bắt nguồn từ bức tường thành lòng dân của đồng bào các dân tộc Tày, Dao, Nùng, Kinh trên mảnh đất Chợ Đồn. Trong suốt những năm tháng kháng chiến gian khổ, nhân dân các xã Bình Trung, Nghĩa Tá, Lương Bằng, Bằng Lãng vẫn một lòng sắc son đi theo cách mạng, đóng góp hàng nghìn tấn lương thực cùng hàng vạn ngày công xây dựng lán trại, đào hầm hào bảo vệ Trung ương và thực hiện nghiêm khẩu hiệu ba không để giữ trọn bí mật căn cứ địa.
Bên cạnh các điểm di tích gắn với lãnh tụ, trên địa bàn Chợ Đồn còn hình thành hệ thống cơ sở hậu cần và văn hóa kháng chiến như Xưởng quân giới, Nhà máy in tiền của Bộ Tài chính tại Bản Thi – Bằng Lãng, Trạm phẫu thuật quân y, cơ quan Báo Sự thật và Đài Tiếng nói Việt Nam. Giữa không gian rừng núi thanh bình, hương thơm nồng ấm của thức quà truyền thống rượu men lá Bằng Phúc do bàn tay đồng bào Tày chưng cất từ nguồn nước suối nguồn và thảo mộc rừng già đã trở thành biểu tượng của tình quân dân nồng hậu nơi chiến khu.
Giá trị bảo tồn di sản của Khu di tích ATK Chợ Đồn
Bước ra khỏi khói lửa chiến tranh, quần thể di tích lịch sử tại huyện Chợ Đồn đã trở thành tài sản văn hóa vô giá của quốc gia, minh chứng sống động cho thời đại Hồ Chí Minh rực rỡ trong lịch sử dân tộc. Với những giá trị lịch sử, khoa học và nhân văn kiệt xuất, ngày 22 tháng 12 năm 2016, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 2499/QĐ-TTg xếp hạng Khu di tích ATK Chợ Đồn là Di tích quốc gia đặc biệt.
Dấu mốc xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2016
Việc Khu di tích ATK Chợ Đồn được ghi danh vào danh mục Di tích quốc gia đặc biệt của Việt Nam là sự khẳng định tầm vóc lịch sử không thể tách rời của vùng đất này trong tổng thể không gian căn cứ địa cách mạng Việt Bắc. Hồ sơ khoa học xếp hạng di tích đã xác lập rõ giá trị độc bản của hệ thống 6 điểm di tích cốt lõi gồm Nà Pậu, Bản Ca, Khuổi Linh, đồi Khau Mạ, Nà Quân và đồi Pù Cọ cùng hàng chục địa điểm di tích vệ tinh. Các lán làm việc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tổng Bí thư Trường Chinh, Phó Thủ tướng Phạm Văn Đồng và Hội trường Trung ương tại Nà Quân đều được phục dựng chân thực bằng chất liệu gỗ, tre, nứa, lá cọ truyền thống gắn với hệ thống nhà tưởng niệm và bia dẫn tích đá xanh trang nghiêm.
Bảo tồn di sản gắn với bản sắc văn hóa Việt Bắc
Công tác bảo tồn Khu di tích ATK Chợ Đồn hiện nay kết hợp hài hòa giữa gìn giữ di tích lịch sử cách mạng với bảo vệ hàng trăm héc-ta rừng đặc dụng và phát huy bản sắc văn hóa đồng bào Tày, Dao, Nùng bản địa với nếp nhà sàn cổ truyền, làn điệu hát Then, đàn Tính và nghề thêu thổ cẩm. Trong không gian liên kết vùng, trục di sản lịch sử từ ATK Định Hóa qua ATK Chợ Đồn còn kết nối trực tiếp lên danh thắng thiên nhiên kỳ vĩ hồ Ba Bể cùng điểm hẹn lịch sử Khu di tích lịch sử Nà Tu, hình thành hành trình khám phá toàn diện cả chiều sâu lịch sử cách mạng lẫn vẻ đẹp sinh thái nhân văn vùng Đông Bắc.
Trải qua hơn bảy thập kỷ kể từ những ngày tháng kháng chiến sục sôi giữa đại ngàn, Khu di tích ATK Chợ Đồn vẫn vẹn nguyên giá trị của một biểu tượng lịch sử bất khuất, nơi hội tụ trí tuệ lãnh đạo của Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng tấm lòng thủy chung của đồng bào các dân tộc Việt Bắc. Trên hành trình số hóa và gìn giữ kho tàng di sản văn hiến – lịch sử bản địa, chuyên trang Thái Nguyên NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống dữ liệu bách khoa chuẩn xác, góp phần lan tỏa hào khí căn cứ địa cách mạng ngàn năm sáng mãi cùng non sông.
NSSC Thái Nguyên
thainguyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thái Nguyên.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Thái Nguyên.
Bài liên quan
Khu di tích ATK Định Hóa - Thủ đô gió ngàn hào hùng của kháng chiến Việt Bắc
Khu di tích ATK Định Hóa là căn cứ địa trung tâm của cuộc kháng chiến chống Pháp giai đoạn 1947 - 1954 với cụm di tích đồi Khau Tý, Tín Keo và Đèo De.
Vườn quốc gia Ba Bể - Kho báu đa dạng sinh học trên núi đá vôi Việt Bắc
Vườn quốc gia Ba Bể bảo tồn hơn 10.000 ha rừng nguyên sinh trên núi đá vôi, hệ động thực vật quý hiếm cùng kỳ quan địa chất karst đặc sắc vùng Đông Bắc.
Hồ Núi Cốc - Tuyệt tác sơn thủy hữu tình giữa vùng trà trung du Thái Nguyên
Hồ Núi Cốc trải rộng trên dòng sông Công với 89 hòn đảo xanh mát dưới chân dãy Tam Đảo, hội tụ hệ sinh thái đa dạng và huyền thoại tình yêu chàng Cốc nàng Công.



