Lễ hội chùa Hang Kim Sơn - Nét đẹp hội xuân bên dòng sông Cầu
NSSC Thái NguyênĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Mỗi độ xuân sang khi sắc đào phai vừa bung nở bên sườn núi đá, lễ hội chùa Hang Kim Sơn lại rộn ràng tiếng trống hội ngân vang khắp vùng ven sông hiền hòa. Sự kiện văn hóa cổ truyền này kết tinh chiều sâu lịch sử từ thời Tiền Lý với vẻ đẹp kỳ vĩ của ba ngọn núi đá vôi Huyền Vũ, Thanh Long và Bạch Hổ, tạo nên điểm tựa tinh thần hướng thiện bền vững của người dân xứ Trà.
Nguồn gốc lịch sử và huyền tích lễ hội chùa Hang Kim Sơn
Lịch sử hình thành kỳ hội xuân nơi cửa ngõ phía đông thành phố Thái Nguyên gắn liền với những trang sử hào hùng dựng nước cũng như truyền thống Phật giáo lâu đời của vùng đất trung du Bắc Bộ. Qua hàng thế kỷ biến thiên, mạch nguồn tín ngưỡng nơi đây vẫn được cộng đồng gìn giữ.
Dấu ấn Vua Lý Nam Đế tại Tiên Lữ Phật Động
Theo sử truyền và tư liệu địa chí cổ của vùng đất xưa thuộc phủ Phú Lương thời Lý, lịch sử thắng cảnh chùa Hang Thái Nguyên gắn liền với cuộc kháng chiến chống quân Lương và công cuộc dựng nước Vạn Xuân của Vua Lý Nam Đế vào thế kỷ VI. Tương truyền rằng sau khi lập nên nhà nước độc lập và xây dựng kinh thành ở vùng đồng bằng nơi sau này trở thành Hoàng thành Thăng Long rực rỡ, nhà vua cùng Hoàng hậu khi củng cố căn cứ vùng trung du đã dừng chân tại dải núi đá vôi bên bờ sông Cầu và lập bàn thờ Phật ngay trong lòng hang đá.
Trải qua sự hưng thịnh của Phật giáo thời Lý - Trần vào thế kỷ XI, hang đá tự nhiên trong lòng núi được các bậc cao tăng tôn tạo thành chốn già lam cổ tự mang tên chữ là Kim Sơn Tự, còn lòng hang thờ Phật được mệnh danh là Tiên Lữ Phật Động. Để tưởng nhớ công đức của bậc tiền vương cùng Hoàng hậu đã khai mở vùng đất và gieo mầm đạo Pháp, cư dân quanh vùng đã định lệ mở lễ hội chùa Hang Kim Sơn từ ngày 19 đến ngày 21 tháng Giêng âm lịch hằng năm.
Danh thắng ba ngọn núi đá bên dòng sông Cầu
Không gian diễn ra lễ hội chùa Hang Kim Sơn tọa lạc tại phường Chùa Hang, nằm cách trung tâm thành phố Thái Nguyên khoảng hơn hai ki-lô-mét về phía bắc và gối đầu ngay bên tả ngạn dòng sông Cầu thơ mộng. Quần thể di tích sở hữu địa thế phong thủy độc đáo với ba ngọn núi đá vôi độc lập nhô lên giữa vùng đồng bằng bằng phẳng gồm núi Huyền Vũ ở chính giữa và hai ngọn núi Thanh Long, Bạch Hổ chầu hai bên. Giữa vách đá dựng đứng của núi đá vôi Huyền Vũ mở ra vòm hang rộng lớn với trần hang rủ xuống muôn vàn nhũ đá lấp lánh.
Phía trước mặt tiền của Kim Sơn Tự là dải đất bồi màu mỡ và mặt nước dòng sông Cầu uốn lượn hiền hòa ôm lấy chân núi cổ. Sự kết hợp hài hòa giữa thế núi uy nghiêm và dòng nước mát lành tạo nên tiểu khí hậu trong trẻo quanh năm cho khu vực Tiên Lữ Phật Động, biến không gian lễ hội đầu xuân thành bức tranh sơn thủy hữu tình.
| Hạng mục không gian di tích | Vị trí và cấu trúc tự nhiên đặc trưng | Vai trò trong không gian lễ hội xuân |
|---|---|---|
| Ngọn núi đá vôi Huyền Vũ | Ngọn núi lớn nhất nằm ở vị trí trung tâm, cây cối xanh tốt | Chứa vòm động thờ Phật chính và đường lên đỉnh núi vãn cảnh |
| Hai ngọn Thanh Long và Bạch Hổ | Hai ngọn núi đá vôi nằm đối xứng hai bên tả hữu | Tạo thế tay ngai che chắn gió và định hình cảnh quan phong thủy |
| Không gian Tiên Lữ Phật Động | Hang đá tự nhiên sâu trong lòng núi với hệ thống nhũ đá cổ | Nơi an vị hệ thống tượng Phật cổ và cử hành nghi lễ dâng hương |
| Khuôn viên Kim Sơn Tự mở rộng | Quần thể tam quan, lầu chuông, lầu trống và chính điện Tam bảo | Không gian tập kết đoàn rước kiệu và tổ chức nghi thức đại lễ |
| Bến nước ven dòng sông Cầu | Dải đất bằng phẳng và mặt sông uốn lượn phía trước cửa chùa | Nơi hội tụ nhân dân trẩy hội và diễn ra các trò chơi dân gian |
Không gian kiến trúc và di sản tại lễ hội chùa Hang Kim Sơn
Khác với những ngôi chùa được xây dựng hoàn toàn trên mặt đất bằng phẳng, thiết chế tôn giáo gắn liền với lễ hội chùa Hang Kim Sơn là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa kiến trúc truyền thống và hang động karst tự nhiên. Trong lòng di tích còn lưu giữ kho tàng thư tịch khắc đá vô giá.
Phật đài cổ kính ẩn mình trong lòng núi đá
Điểm nhấn kiến trúc đặc sắc nhất khi du khách bước vào không gian lễ hội chùa Hang Kim Sơn chính là cấu trúc chùa trong hang đá của Tiên Lữ Phật Động. Ngay từ cửa hang cao rộng nhìn ra sân chùa, ánh sáng tự nhiên chiếu rọi vào những bậc đá rêu phong dẫn lối lên các bệ thờ tự nhiên từ măng đá, nhũ đá triệu năm tuổi. Trên các bệ đá trong lòng núi đá vôi Huyền Vũ, hệ thống tượng Tam Thế Phật, Phật Thích Ca Mâu Ni, Quan Thế Âm Bồ Tát cùng ban thờ Đức Ông được bài trí tôn nghiêm.
Bên ngoài cửa hang, quần thể kiến trúc Kim Sơn Tự được mở rộng khang trang với cổng Tam quan uy nghi, tòa Tam bảo mái đao cong vút lợp ngói mũi hài đỏ thắm, lầu chuông, lầu trống và quảng trường hành lễ. Trong những ngày diễn ra lễ hội chùa Hang Kim Sơn, sắc cờ ngũ sắc truyền thống tung bay dọc theo các triền đá từ chân núi lên tới đỉnh cao, hòa quyện cùng làn khói trầm hương bảng lảng.
Hệ thống văn khắc thơ chữ Hán của danh nho
Giá trị di sản nổi bật giúp di tích được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia từ năm 1999 nằm ở hệ thống bia ma nhai tức các bài văn khắc thơ chữ Hán chạm khắc trực tiếp lên vách đá dựng đứng trong lòng Tiên Lữ Phật Động. Trải qua các triều đại Hậu Lê và triều Nguyễn, nhiều bậc danh sĩ như Vũ Quỳnh, Đặng Nghiệm cùng các vị quan trấn thủ vùng Thái Nguyên xưa khi vãn cảnh chùa Hang đã xúc cảm trước vẻ đẹp kỳ vĩ mà đề thơ lên vách đá.
Nội dung các bức văn khắc thơ chữ Hán trên vách đá chùa Hang tập trung ngợi ca cảnh sắc sơn thủy hữu tình bên dòng sông Cầu, tôn vinh tư tưởng từ bi của đạo Phật và gửi gắm ước vọng thái bình. Vào mỗi kỳ lễ hội chùa Hang Kim Sơn, hoạt động bình thơ cổ dưới chân vách đá ma nhai và xin chữ thư pháp đầu xuân luôn thu hút đông đảo công chúng yêu văn chương chữ nghĩa.

Nghi thức rước kiệu và phần lễ trong lễ hội chùa Hang Kim Sơn
Phần lễ của kỳ hội xuân bên sông Cầu được duy trì nghiêm cẩn theo đúng điển lễ cổ truyền của cư dân vùng trung du Bắc Bộ kết hợp với nghi quỹ Phật giáo trang nghiêm. Toàn bộ trình tự nghi lễ trong lễ hội chùa Hang Kim Sơn đều hướng tới sự thành kính tri ân tiền nhân.
Đoàn rước kiệu xuân trang nghiêm ngày chính hội
Tâm điểm của phần lễ diễn ra vào sáng sớm ngày 20 tháng Giêng âm lịch với nghi thức rước kiệu xuân quy mô lớn có sự tham gia của hàng trăm người dân địa phương trong trang phục lễ hội truyền thống. Đoàn rước được sắp xếp theo đội hình chặt chẽ gồm đội múa lân sư rồng dẫn đường, đội cờ thần ngũ sắc, đội bát bửu chấp kích, phường bát âm tấu nhạc, kiệu hoa quả phẩm vật và kiệu long đình sơn son thếp vàng rực rỡ.
Đoàn thực hiện nghi thức rước kiệu xuân khởi hành trong tiếng trống hội, tiếng chiêng ngân vang khắp các trục đường quanh chân núi và dọc theo bờ dòng sông Cầu trước khi tiến qua cổng Tam quan để vào sân chính điện Kim Sơn Tự. Sự thành kính của đoàn rước hòa cùng niềm hân hoan của hàng vạn người dân chiêm bái đã tái hiện trọn vẹn nét đẹp văn hóa tâm linh cộng đồng.
Nghi lễ dâng hương cầu quốc thái dân an
Ngay sau khi đoàn rước kiệu an vị trang trọng trước sân đại bái và cửa Tiên Lữ Phật Động, các vị cao tăng cùng đại diện bô lão địa phương bắt đầu cử hành lễ cầu quốc thái dân an theo nghi thức truyền thống. Trong âm thanh trầm hùng của tiếng chuông đại hồng chung vang vọng vào vách đá núi đá vôi Huyền Vũ, bài văn chúc đầu xuân được xướng lên nhằm ôn lại lịch sử dựng nước của Vua Lý Nam Đế và dâng lời nguyện cầu mưa thuận gió hòa, muôn dân an lạc.
Phẩm vật dâng cúng trong lễ cầu quốc thái dân an tại chùa Hang là những sản vật chay tịnh, tinh khiết của người dân xứ Trà. Trên mâm lễ đầu xuân luôn hiện diện những cặp bánh chưng Bờ Đậu vuông vức xanh mướt màu lá dong rừng, những đĩa xôi ngũ sắc dẻo thơm và những ấm trà Tân Cương Thái Nguyên đầu xuân tỏa hương cốm non thanh khiết.
- Lễ rước kiệu cổ truyền: Tổ chức nghi thức rước kiệu xuân với đội hình cờ ngũ sắc, bát bửu, phường bát âm và kiệu lễ vật quanh khu di tích.
- Đại lễ cầu an đầu năm: Cử hành lễ cầu quốc thái dân an trang nghiêm trước cửa Tiên Lữ Phật Động cầu mong đất nước thịnh vượng, mưa thuận gió hòa.
- Lễ dâng trà và phẩm vật bản địa: Thành kính dâng hương hoa, bánh chưng truyền thống và phẩm trà xanh đầu vụ lên Tam bảo.
- Nghi thức khai bút và bình thơ: Tôn vinh truyền thống hiếu học và hệ thống văn khắc thơ chữ Hán trên vách đá cổ.

Sinh hoạt diễn xướng dân gian tại lễ hội chùa Hang Kim Sơn
Sau những giờ phút lắng đọng của nghi lễ tâm linh nơi cửa Phật, không gian lễ hội chùa Hang Kim Sơn bừng lên sức sống tươi vui của phần hội xuân truyền thống. Các hoạt động văn hóa và trò chơi dân gian đã biến khu vực chân núi Kim Sơn thành ngày hội giao lưu văn hóa lớn.
Trò chơi dân gian truyền thống vùng trung du
Tại bãi đất rộng phía trước Kim Sơn Tự và khu vực ven bờ dòng sông Cầu, hàng loạt trò chơi dân gian gắn liền với văn minh nông nghiệp và truyền thống thượng võ được tổ chức sôi nổi suốt ba ngày hội. Tiếng trống chọi gà, sới vật cổ truyền, cuộc thi kéo co tập thể, đẩy gậy, đi cầu kiều và cờ người thu hút đông đảo thanh niên cùng các bậc cao niên tham gia tranh tài.
Không gian diễn xướng nghệ thuật dân gian trong lễ hội chùa Hang Kim Sơn còn là dịp trình diễn những làn điệu chèo cổ, hát văn, hát Then đàn Tính của người Tày và hát Sọong Cô của người Sán Dìu, những di sản đang được lưu giữ bài bản tại Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam ở trung tâm thành phố. Bên cạnh trà xanh trung du, không gian trà xuân tại lễ hội còn giới thiệu thêm hương vị chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh và chè Shan tuyết Suối Giàng để du khách thưởng lãm.
Gìn giữ nếp văn hóa trẩy hội xuân thanh lịch
Trong bức tranh các lễ hội mùa xuân tại Thái Nguyên, lễ hội chùa Hang Kim Sơn giữ vị trí điểm kết nối quan trọng trong hành trình du xuân văn hóa. Nếu đầu tháng Giêng du khách trẩy hội lễ hội đền Đuổm tại cụm di tích đền Đuổm để tưởng nhớ danh tướng Dương Tự Minh, thì vào hạ tuần tháng Giêng, dòng người lại hội tụ về Kim Sơn Tự lễ Phật rồi vãn cảnh vùng đồi chè Tân Cương Thái Nguyên cùng thắng cảnh hồ Núi Cốc thơ mộng.
Công tác tổ chức lễ hội luôn được thực hiện văn minh, bài trừ mê tín dị đoan và giữ gìn cảnh quan núi đá vôi sạch đẹp. Nhằm lan tỏa những giá trị di sản quý báu ấy tới độc giả cả nước, chuyên trang Thái Nguyên NSSC thường xuyên biên soạn và số hóa hệ thống dữ liệu chuẩn xác về các di tích, danh thắng và lễ hội cổ truyền trên quê hương xứ Trà.
Trải qua bao thăng trầm lịch sử bên dòng sông Cầu hiền hòa, lễ hội chùa Hang Kim Sơn vẫn giữ trọn vẻ đẹp trang nghiêm của chốn Phật đài cổ kính hòa quyện cùng sức sống rộn ràng của hội xuân vùng trung du. Những nghi thức rước kiệu truyền thống, lời cầu nguyện quốc thái dân an và các vần thơ chữ Hán khắc trên vách đá Tiên Lữ Phật Động mãi là di sản tinh thần vô giá của mảnh đất Thái Nguyên.
NSSC Thái Nguyên
thainguyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thái Nguyên.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Thái Nguyên.
Bài liên quan
Lễ hội đền Đuổm - Hào khí danh tướng Dương Tự Minh nơi chân núi cổ
Lễ hội đền Đuổm là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia diễn ra ngày mùng 6 tháng Giêng tại Phú Lương, Thái Nguyên nhằm tưởng niệm danh tướng Dương Tự Minh.
Lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa - Sắc xuân hội tụ nơi Thủ đô gió ngàn
Lễ hội Lồng Tồng ATK Định Hóa diễn ra ngày mùng 9 và 10 tháng Giêng tại cánh đồng Đèo De, xã Phú Đình với lễ cày Tịch điền, cầu mùa và múa rối Tày Thẩm Rộc.
Lễ hội Lồng Tồng hồ Ba Bể - Bản sắc hội xuân vùng sơn thủy Việt Bắc
Lễ hội Lồng Tồng hồ Ba Bể là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia diễn ra từ mùng 9 đến 11 tháng Giêng tại bãi bồi Bó Lù với tục rước cỗ, tung còn và đua thuyền.



