Làng nghề chè Tân Cương - Trăm năm kỹ nghệ sao vò danh trà bên sông Công
NSSC Thái NguyênĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Giữa những triền đồi bát úp xanh ngát nghiêng mình đón gió núi và hơi nước sông Công, làng nghề chè Tân Cương hiện lên như một bảo tàng sống động về văn minh nông nghiệp trung du. Trải qua hơn một trăm năm đỏ lửa bên chảo gang và nong tre đan, các thế hệ cư dân nơi đây đã hun đúc nên hệ thống bí quyết canh tác, thu hái cùng kỹ thuật sao vò thủ công đạt tới trình độ nghệ thuật dân gian mẫu mực.
Lịch sử hơn một thế kỷ hình thành làng nghề chè Tân Cương
Ngược dòng thời gian về đầu thế kỷ hai mươi, vùng bán sơn địa phía tây thành phố Thái Nguyên vốn chỉ là những triền đồi hoang vu. Hành trình biến vùng đất cằn cỗi thành thủ phủ danh trà gắn liền với công cuộc khai hoang lập ấp của các bậc tiền hiền.
Dấu chân tiền nhân mở đất lập ấp bên dòng sông Công
Theo sử liệu địa phương, mốc son khởi nguồn của nghề chè bản địa bắt đầu vào năm 1922 dưới sự dẫn dắt của cụ Đội Năm tức tiền nhân Vũ Văn Hiệt. Sau khi chiêu mộ lưu dân lên khai khẩn đất ven sông Công, cụ Đội Năm đã sang vùng đất Tổ gần khu vực Đền Hùng xin những gốc giống chè trung du lá nhỏ đầu tiên về trồng trên sườn đồi Soi Vàng. Nhờ hợp mạch đất và khí hậu chân núi, những nương chè đầu tiên nhanh chóng bén rễ xanh tốt.
Cùng với việc gieo trồng, cụ Đội Năm và các hộ dân tiên phong tại xóm Soi Vàng xã Tân Cương còn dày công nghiên cứu cách chế biến búp chè tươi thành trà khô có hương cốm dịu và vị ngọt hậu. Năm 1925, những gói trà nhãn hiệu Bạch Hạc do thợ giỏi của làng nghề chè Tân Cương sao suốt thủ công đã giành giải nhất tại cuộc thi đấu xảo ở Hà Nội. Từ dấu mốc ấy, người dân tôn suy cụ Đội Năm là Tổ nghề và duy trì nghi lễ dâng trà bái tổ mỗi độ xuân về.
Hành trình xác lập vị thế thủ phủ trà trung du
Từ những nương chè ban đầu tại xóm Soi Vàng xã Tân Cương, không gian canh tác và chế biến trà búp nhanh chóng lan tỏa ra toàn vùng lõi gồm sáu xã Tân Cương, Phúc Xuân, Phúc Trìu, Phúc Hà, Quyết Thắng và Thịnh Đức. Qua từng thế hệ, cư dân bản địa không ngừng hoàn thiện quy chuẩn làm nghề, biến sản vật trà Tân Cương Thái Nguyên thành thước đo chuẩn mực của dòng lục trà Việt Nam.
Bước sang giai đoạn hiện đại, các xóm nghề đã liên kết thành hợp tác xã nhằm bảo vệ tính nguyên bản của quy trình thủ công. Tư liệu lịch sử và nông cụ cổ của vùng chè hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam và hệ thống hóa trên cổng thông tin Thái Nguyên NSSC phục vụ nghiên cứu văn hóa bản địa. Sự gắn kết cộng đồng đã giúp làng nghề chè Tân Cương giữ vững vị thế trụ cột trong di sản nông nghiệp trung du Bắc Bộ.
| Giai đoạn lịch sử làng nghề | Dấu mốc sự kiện và nhân vật gắn liền | Đóng góp đối với di sản văn hóa trà |
|---|---|---|
| Giai đoạn khai mở năm 1922 | Tiền nhân Vũ Văn Hiệt đưa giống chè trung du về trồng tại xóm Soi Vàng xã Tân Cương | Đặt nền móng cho vùng nguyên liệu và kỹ thuật sao vò trà búp cổ truyền |
| Giai đoạn khẳng định năm 1925 | Thương hiệu trà Bạch Hạc đoạt giải cao tại hội chợ đấu xảo Hà Nội | Định danh phẩm chất đệ nhất danh trà trên bản đồ giao thương |
| Giai đoạn mở rộng cuối thế kỷ XX | Hình thành các xóm nghề chuyên canh dọc lưu vực sông Công và hồ Núi Cốc | Chuẩn hóa quy trình canh tác, nhân rộng đội ngũ nghệ nhân sao chè |
| Giai đoạn di sản năm 2023 | Ghi danh Tri thức trồng và chế biến chè Tân Cương là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia | Bảo tồn toàn diện tri thức dân gian và phát triển Không gian văn hóa Trà Tân Cương |
Sinh thái tự nhiên và nông cụ tại làng nghề chè Tân Cương
Bản sắc độc đáo của nghề làm trà truyền thống bắt nguồn từ sự am hiểu quy luật đất trời và hệ thống công cụ chế biến đặc thù. Mỗi nương đồi và gian xưởng tại làng nghề chè Tân Cương đều phản ánh sự thích ứng hài hòa với thiên nhiên.
Tiểu khí hậu sườn đông Tam Đảo và mạch nước ngầm
Nền tảng sinh thái nuôi dưỡng vùng nghề là quần thể đồi chè Tân Cương Thái Nguyên trải dài dưới chân sườn phía đông dãy núi Tam Đảo. Địa hình những quả đồi bát úp thoai thoải giúp tầng đất feralit vàng đỏ phát triển trên đá phiến sét và phù sa cổ thoát nước tốt mà vẫn giữ ẩm cho bộ rễ. Dãy Tam Đảo che chắn nắng gắt buổi chiều, tạo bức xạ khuếch tán dịu nhẹ cùng lớp sương mù bao phủ nương chè mỗi sớm bình minh.
Bên cạnh đó, hệ thống thủy văn từ dòng sông Công và mặt nước mênh mông của thắng cảnh hồ Núi Cốc giúp điều hòa nhiệt độ quanh năm. Người dân chăm sóc cây chè theo phương pháp hữu cơ cổ truyền bằng phân chuồng ủ hoai kết hợp khô dầu đậu tương. Khi thu hái, người thợ chọn lúc sương sớm vừa tan, bấm nhẹ đọt non một tôm hai lá đặt vào sọt tre đan thưa để giữ độ tươi mát trước khi đưa về xưởng của làng nghề chè Tân Cương.
Chảo gang đúc, bếp lò đất và tôn quay truyền thống
Bước vào gian xưởng gia truyền trong làng, dấu ấn thu hút ánh nhìn là hệ thống bếp lò và nông cụ phục vụ kỹ nghệ sao chè chảo gang bố trí khoa học. Chảo sao cổ truyền là loại chảo gang đúc dày có lòng sâu, bề mặt trong được tôi nhẵn bóng qua nhiều năm tiếp xúc với nhựa chè, đặt nghiêng trên bệ lò đắp bằng đất sét trộn rơm băm nhằm giữ nhiệt ổn định.

Cùng với chảo gang, các hộ làm nghề đã ứng dụng tôn quay sao chè truyền thống hình trụ tròn dẫn nhiệt đều, vận hành trên ngọn lửa củi nhãn đượm than hoặc củi rừng khô nỏ. Cạnh bếp lửa là hệ thống nong tre, nia tre, sàng tre đan thủ công dùng để tản héo búp tươi, vò chè và phân loại cám trà. Sự kết hợp giữa nông cụ tre nứa với chảo gang và tôn quay sao chè truyền thống tạo nên dây chuyền chế tác chuẩn mực của làng nghề chè Tân Cương.
- Sọt tre thu hái và nong tản héo: Đan bằng tre già có khe thoáng khí rộng giúp búp chè tươi thoát hơi nước bề mặt tự nhiên.
- Bếp lò đất và chảo gang sâu lòng: Thiết kế giữ nhiệt tập trung ở đáy chảo, phục vụ đắc lực cho kỹ nghệ sao chè chảo gang trong bước diệt men.
- Hệ thống tôn quay sao chè truyền thống: Giúp đảo đều khối lượng búp chè trong quá trình làm khô và lên hương cốm non dưới sức nóng ổn định.
- Nia tre vò chè và sàng phân loại: Công cụ gắn liền với bàn tay của nghệ nhân vò chè thủ công để định hình cánh trà cong hình móc câu.
- Nguồn chất đốt tự nhiên tuyển chọn: Ưu tiên sử dụng lửa củi nhãn đượm than, củi vải hoặc củi rừng khô kiệt nhằm tạo nhiệt lượng bền bỉ.
Bí quyết chế tác thủ công của làng nghề chè Tân Cương
Linh hồn làm nên danh tiếng vùng trà cổ nằm trọn trong quy trình chế tác thủ công gồm năm công đoạn liên hoàn đòi hỏi sự nhạy bén của ngũ quan. Tại làng nghề chè Tân Cương, mỗi mẻ trà ra lò là kết quả của sự đối thoại tinh tế giữa bàn tay người thợ và ngọn lửa hồng.
Cảm nhận nhiệt độ lửa củi trong khâu diệt men
Sau khi búp chè tươi rải mỏng trên nong tre để bay bớt hơi nước tự do, người thợ bước vào công đoạn diệt men của kỹ nghệ sao chè chảo gang. Khi mặt chảo gang hoặc lồng tôn quay sao chè truyền thống được nung nóng tới ngưỡng hai trăm năm mươi đến ba trăm độ C nhờ lửa củi nhãn đượm than, búp chè được đưa vào. Tiếng nổ lách tách nhỏ vang lên báo hiệu nước trong tế bào lá bốc hơi nhanh và hệ enzyme bị đình chỉ hoạt động, giữ cho lá chè màu xanh lục tươi tắn.
Điểm kỳ diệu trong tri thức bản địa là khả năng cảm nhận nhiệt độ trực tiếp bằng đôi bàn tay trần. Đôi tay nghệ nhân liên tục đảo, hất, tung búp chè nhịp nhàng từ đáy chảo lên cao rồi rũ tơi xuống. Khi búp chè mềm dẻo như lụa, cuống lá bẻ gập không gãy và tỏa mùi thơm thanh mát, khâu diệt men tại làng nghề chè Tân Cương mới đạt độ hoàn hảo.
Đôi bàn tay vò chè tạo dáng móc câu phủ tuyết
Vừa dỡ khỏi chảo diệt men còn nóng hổi, chè được trút ra nong tre để các nghệ nhân vò chè thủ công định hình cánh trà. Bằng chuyển động xoay tròn uyển chuyển của lòng bàn tay kết hợp lực ấn cổ tay, người thợ miết nhẹ khối chè theo một chiều trên mặt nong đan, vừa vò vừa rũ tơi. Lực vò được điều tiết khéo léo sao cho lớp biểu bì lá chỉ dập khoảng một phần ba, giúp dịch trà giàu tanin tiết ra bao phủ bề mặt ngoài và cuộn tròn chiếc lá thành hình chiếc móc câu.

Sau bước vò, chè được đưa lại chảo gang hoặc tôn quay sao chè truyền thống sao khô nhiều lần xen kẽ các nhịp vò lại cho cánh trà săn chắc. Công đoạn cuối cùng của nghệ nhân vò chè thủ công là bước lấy hương bằng lửa. Củi lớn trong lò được rút ra, chỉ để lại lớp than hồng rực từ lửa củi nhãn đượm than tỏa nhiệt êm dịu. Người thợ đảo chậm rãi trong lòng chảo cho tới khi lớp lông tơ trên tôm chè kết tinh thành tuyết bạc và hương cốm non bừng thức khắp xưởng của làng nghề chè Tân Cương.
Bảo tồn di sản văn hóa sống tại làng nghề chè Tân Cương
Vượt lên trên giá trị kinh tế nông sản, hệ thống kinh nghiệm dân gian tích lũy qua hàng trăm năm đã trở thành tài sản văn hóa vô giá của quốc gia. Cộng đồng làng nghề chè Tân Cương đang nỗ lực gìn giữ hồn nghề thông qua bảo tồn di sản và truyền dạy thực hành.
Ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Ghi nhận giá trị lịch sử và khoa học của kinh nghiệm bản địa, đầu năm 2023 Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã quyết định đưa Tri thức trồng và chế biến chè Tân Cương vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia thuộc loại hình tri thức dân gian. Hồ sơ di sản hệ thống hóa đầy đủ kho tàng kinh nghiệm truyền khẩu từ cách chọn đất đồi feralit, nhân giống chè trung du, lịch thu hái theo tuần trăng cho tới kỹ nghệ sao chè chảo gang và đánh hương bằng lửa.
Trong dòng chảy giao lưu văn hóa Việt Nam, phẩm trà chế tác từ vùng di sản Tân Cương còn gắn bó bền chặt với nhiều làng nghề truyền thống ở đồng bằng Bắc Bộ. Những mẻ trà móc câu thượng hạng thường được nghệ nhân Hà thành tuyển chọn làm cốt trà ướp nên thức trà sen Tây Hồ thanh quý, hoặc được thưởng lãm trong bộ ấm chén đất nung chế tác từ làng gốm Bát Tràng bên bờ sông Hồng, nâng tầm Tri thức trồng và chế biến chè Tân Cương thành biểu tượng văn hóa trà Việt.
Không gian văn hóa trà và truyền dạy nghề cho lớp trẻ
Nhằm kiến tạo điểm nhấn bảo tồn tập trung, công trình Không gian văn hóa Trà Tân Cương đã được xây dựng ngay tại trung tâm xóm Soi Vàng xã Tân Cương. Nơi đây vừa là bảo tàng trưng bày nông cụ cổ truyền, vừa là sân khấu diễn ra các hội thi bàn tay vàng sao chè trong khuôn khổ các kỳ Festival Trà Thái Nguyên. Du khách được tận mắt chứng kiến những bậc thầy cao niên như nghệ nhân Hoàng Thị Tân biểu diễn kỹ thuật đảo chè tay trần trên chảo gang nóng rực.
Song song đó, phong trào truyền dạy nghề truyền thống diễn ra sôi nổi trong từng nếp nhà và hợp tác xã địa phương. Các nghệ nhân lão thành thường xuyên hướng dẫn thanh niên cách nhận biết búp chè chín sinh học, nghe tiếng nổ lách tách khi diệt men và điều tiết lực cổ tay khi vò chè trên nong tre, đảm bảo mạch nguồn Tri thức trồng và chế biến chè Tân Cương không bao giờ mai một.
Trải qua hơn một trăm năm bén rễ dưới chân núi Tam Đảo, làng nghề chè Tân Cương đã khắc sâu dấu ấn của một vùng di sản văn hóa phi vật thể quốc gia giàu bản sắc. Sự hòa quyện giữa sinh thái trời ban, công đức tiền nhân và bàn tay tài hoa của nghệ nhân bên chảo lửa hồng vẫn đang ngày đêm viết tiếp bản hùng ca của thủ phủ danh trà Việt Nam.
NSSC Thái Nguyên
thainguyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thái Nguyên.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Thái Nguyên.
Bài liên quan
Làng nghề làm tương nếp Úc Kỳ - Gần hai thế kỷ ủ mốc Thầu Dầu bên sông Cầu
Khám phá làng nghề làm tương nếp Úc Kỳ huyện Phú Bình với lịch sử gần 200 năm, bí quyết ủ mốc gạo nếp Thầu Dầu hoa cau và phơi chum sành truyền thống.
Làng nghề bánh chưng Bờ Đậu - Hơn sáu thập kỷ giữ lửa nghề bên núi Cổ Lũng
Tìm hiểu làng nghề bánh chưng Bờ Đậu xã Cổ Lũng với lịch sử hơn 60 năm, mạch nước ngầm núi đá tự nhiên và tuyệt kỹ gói tay vuông tám góc không dùng khuôn.
Lễ hội đền Đuổm - Hào khí danh tướng Dương Tự Minh nơi chân núi cổ
Lễ hội đền Đuổm là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia diễn ra ngày mùng 6 tháng Giêng tại Phú Lương, Thái Nguyên nhằm tưởng niệm danh tướng Dương Tự Minh.



