Bỏ qua đến nội dung

Chùa Hang Thái Nguyên - Danh thắng Tiên Lữ Phật động bên dòng sông Cầu

Tọa lạc tại phường Chùa Hang ở cửa ngõ phía Bắc đô thị tỉnh lỵ, quần thể di tích chùa Hang Thái Nguyên kết hợp kỳ diệu giữa hang động đá vôi tự nhiên hàng triệu năm tuổi với kiến trúc Phật giáo thời Lý.

NSSC Thái NguyênĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh chính điện Tam bảo tựa lưng vào núi đá tại chùa Hang Thái Nguyên

Giữa vùng đồng bằng bằng phẳng ven tả ngạn sông Cầu, ba ngọn núi đá vôi Huyền Vũ, Thanh Long và Bạch Hổ đứng uy nghi đã tạo lập thế đất tam sơn linh thiêng che chở cho chùa Hang Thái Nguyên qua chín thế kỷ. Nơi đây lưu giữ không gian thờ tự ngay trong lòng vòm đá nhũ thiên tạo cùng kho tàng văn bia Hán Nôm khắc trực tiếp trên vách núi cổ kính.

Niên đại khởi dựng và huyền tích của chùa Hang Thái Nguyên

Lịch sử hình thành của danh thắng chùa Hang Thái Nguyên gắn liền với thời kỳ hoàng kim của Phật giáo Đại Việt dưới vương triều nhà Lý thế kỷ XI. Di tích nằm tại địa bàn phường Chùa Hang (trước đây thuộc thị trấn Chùa Hang, huyện Đồng Hỷ), cách trung tâm thành phố Thái Nguyên khoảng ba ki-lô-mét về phía Bắc dọc theo tuyến Quốc lộ 1B kết nối đi tỉnh Lạng Sơn.

Giấc mộng vua Lý và danh hiệu Kim Sơn Tự

Theo các nguồn tư liệu ngọc phả, truyền thuyết dân gian và văn bia cổ lưu giữ tại di tích, ngôi chùa được khởi dựng từ thế kỷ XI dưới triều đại vua Lý Thánh Tông (trị vì giai đoạn 1054 – 1072) gắn với công đức hoằng dương Phật pháp của Nguyên phi Ỷ Lan. Tương truyền rằng vào một đêm thanh tịnh tại kinh thành Thăng Long, nhà vua nằm mộng thấy đức Phật hiển linh dẫn lên dạo chơi tại một vùng đất địa linh ở trấn Thái Nguyên, nơi có ngọn núi đá kỳ vĩ soi bóng xuống dòng sông xanh và bên trong ẩn chứa hang động đẹp tựa chốn bồng lai.

Tỉnh giấc chiêm bao, nhà vua đã ủy thác cho Nguyên phi Ỷ Lan trực tiếp lên vùng đất huyện Đồng Hỷ khảo sát thực địa. Khi đặt chân tới cụm núi đá bên bờ sông Cầu, nhận thấy cảnh sắc non nước hữu tình, hang đá rộng rãi thoáng đãng đúng như lời báo mộng và trong núi lại có mạch quặng vàng lấp lánh, bà đã cho truyền thợ rước tượng Phật lập am thờ ngay trong lòng hang, ban tên chữ là Kim Sơn Tự (nghĩa là Chùa Núi Vàng). Về sau, do toàn bộ khu vực thờ Phật cổ xưa nhất nằm trọn vẹn bên trong lòng hang đá tự nhiên nên nhân dân địa phương quen gọi một cách mộc mạc, gần gũi là Chùa Hang, đồng thời các bậc tao nhân mặc khách còn tôn xưng là Tiên Lữ Phật động gắn với huyền tích các vị tiên ông hạ phàm đánh cờ trên vách đá.

Danh xưng và dấu mốc lịch sửNiên đại và nguồn thư tịch ghi chépÝ nghĩa lịch sử và đặc điểm nhận diện cốt lõi
Tên chữ Kim Sơn TựKhởi dựng thế kỷ XI thời vua Lý Thánh TôngNgôi chùa Núi Vàng do Nguyên phi Ỷ Lan khảo sát và lập ban thờ Phật
Mỹ hiệu Tiên Lữ Phật độngLưu truyền trong thi ca và truyền thuyết cổĐộng Phật nơi các vị tiên lữ hạ phàm thưởng ngoạn cảnh sắc kỳ thú
Địa danh núi đá Hóa TrungSách Dư địa chí của Nguyễn Trãi (thế kỷ XV)Tên gọi cổ của cụm núi đá vôi độc lập tại vùng đất Đồng Hỷ xưa
Địa danh núi Long TuyềnSách Đại Nam nhất thống chí (triều Nguyễn)Gắn với mạch suối ngầm và giếng Mắt Rồng trong vắt giữa lòng hang
Hệ thống văn bia ma nhaiKhắc từ cuối thế kỷ XV (năm Hồng Đức 1497)Thơ văn chữ Hán khắc trực tiếp lên vách đá hang của danh sĩ thời Lê
Danh hiệu xếp hạng quốc giaQuyết định xếp hạng ngày 26/02/1999Công nhận Di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh cấp Quốc gia

Dấu ấn lịch sử qua các triều đại và kháng chiến

Trong suốt chiều dài lịch sử phong kiến Việt Nam từ thời Lý, Trần sang thời Lê sơ, Mạc, Lê Trung hưng và triều Nguyễn, ngôi cổ tự bên bờ sông Cầu luôn được các vị quan trấn thủ và nhân dân địa phương chăm lo hương khói, tôn tạo. Vào thế kỷ XII, danh tướng Dương Tự Minh khi cai quản vùng đất phủ Phú Lương rộng lớn cũng thường xuyên lui tới chiêm bái, cho mở rộng lối đi và khuyến khích cư dân khai khẩn vùng đồng bằng trù phú quanh chân núi. Trong các bộ địa chí cổ quốc gia như sách Dư địa chí thế kỷ XV, vùng núi này được ghi chép trang trọng dưới tên gọi núi đá Hóa Trung (hay núi Nghiên), trong khi sách Đại Nam nhất thống chí thế kỷ XIX lại định danh là núi Long Tuyền bởi mạch suối rồng chảy ngầm dưới chân đá.

Bước sang thế kỷ XX, trong hai cuộc kháng chiến trường kỳ bảo vệ độc lập dân tộc, với vị trí chiến lược án ngữ cửa ngõ phía Bắc thị xã Thái Nguyên và hệ thống hang động đá vôi kiên cố, khu vực chùa Hang cùng với ngôi cổ tự chùa Phù Liễn ở trung tâm tỉnh lỵ đã trở thành những cơ sở cách mạng quan trọng. Trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, lòng hang đá sâu thẳm từng là nơi đặt trạm quân y, kho cất giấu vũ khí, lương thực và là điểm tập kết an toàn của các đơn vị bộ đội chủ lực trước khi tiến quân giải phóng thị xã. Đặc biệt, mảnh đất Thái Nguyên vinh dự nhiều lần đón Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm và làm việc, để lại niềm tự hào sâu sắc cho các thế hệ tăng ni, phật tử và nhân dân vùng đất Kim Sơn.

Thế núi Hóa Trung và kiến trúc chùa Hang Thái Nguyên

Giá trị kiến trúc – cảnh quan đặc sắc nhất của chùa Hang Thái Nguyên nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa cấu trúc địa chất karst tự nhiên và không gian kiến trúc Phật giáo truyền thống Bắc Bộ. Toàn bộ quần thể di tích ngày nay trải rộng trên diện tích quy hoạch hơn tám héc-ta, trong đó vùng lõi núi đá cổ tự chiếm khoảng 2,7 héc-ta được bao bọc bởi thảm cây xanh cổ thụ và dòng sông Cầu hiền hòa chảy qua phía Đông Nam.

Quần thể tam sơn và động đá Tiên Lữ thiên tạo

Khác với những ngôi chùa núi nằm trên dãy núi dài liên tục, núi đá Hóa Trung nơi ngôi chùa tọa lạc là một cụm gồm ba ngọn núi đá vôi độc lập mọc lên sừng sững giữa vùng bình nguyên bằng phẳng, nối liền với nhau qua dải đồi thấp hình yên ngựa. Theo thế đất phong thủy cổ truyền, ngọn núi nằm ở vị trí trung tâm cao và đồ sộ nhất được gọi là núi Huyền Vũ, ngọn núi nằm bên tả là núi Thanh Long và ngọn núi nằm bên hữu là núi Bạch Hổ. Chính giữa chân ngọn núi trung tâm trong thế tam sơn Huyền Vũ ấy là cửa hang đá tự nhiên rộng lớn có hình vòm bán nguyệt tựa như hàm rồng đang mở rộng đón linh khí đất trời.

Bước qua vòm cửa hang cao hơn tám mét và rộng hàng chục mét, không gian bên trong Tiên Lữ Phật động mở ra thâm nghiêm, sâu thẳm và mát lạnh quanh năm. Trần hang vươn cao với hàng trăm khối thạch nhũ rủ xuống muôn hình vạn trạng được kiến tạo qua hàng triệu năm phong hóa nước ngầm trong đá vôi. Nhiều cột nhũ đá tự nhiên mang hình dáng kỳ thú như hình chim phượng hoàng xòe cánh, hình voi chầu, hổ phục, hình bông sen nở rộ hay bàn cờ tiên bằng đá phẳng lì; khi gõ nhẹ vào các phiến nhũ đá mỏng, âm thanh ngân vang trầm bổng như tiếng chuông đồng, tiếng khánh ngọc nơi cửa thiền.

Tận dụng chính các bệ đá tự nhiên cao ráo ở trung tâm và hai bên vách động, tiền nhân đã bài trí hệ thống bệ thờ Phật Tam thế, đức Phật A Di Đà, đức Phật Thích Ca Mâu Ni, Quan Thế Âm Bồ Tát và ban thờ Đức Ông, Thánh Hiền tạo nên cấu trúc "tiền Phật hậu Thánh" cổ kính. Đi sâu vào lòng hang có những ngách nhỏ dẫn lên Đường Lên Trời với ánh sáng tự nhiên rọi qua khe núi đá trên đỉnh, và đường xuống khu vực suối ngầm sâu thẳm nơi có vũng nước tròn trong vắt quanh năm không bao giờ cạn được nhân dân tôn gọi là giếng Mắt Rồng (Long Tuyền).

Không gian thờ Phật linh thiêng và vách đá khắc chữ Hán trong lòng động chùa Hang Thái Nguyên
Không gian thờ Phật linh thiêng và vách đá khắc chữ Hán trong lòng động chùa Hang Thái Nguyên

Không gian chính điện Tam bảo và quy hoạch ngoại cảnh

Nếu như động đá cổ là trái tim tâm linh nguyên bản từ thời Lý, thì quần thể kiến trúc ngoại cảnh dưới chân núi lại thể hiện vẻ đẹp bề thế, uy nghiêm của nghệ thuật kiến trúc gỗ cổ truyền Việt Nam được tôn tạo và mở rộng từ năm 2011 đến nay. Mở đầu trục thần đạo là cổng Tam quan đồ sộ dựng bằng gỗ tứ thiết theo kiểu chồng diêm hai tầng tám mái lợp ngói mũi hài, dẫn vào quảng trường sân chùa rộng lớn lát đá xanh thanh tịnh.

Nằm ở vị trí trung tâm ngay phía trước vách núi Huyền Vũ là tòa chính điện Tam bảo mới được kiến tạo theo lối kiến trúc cổ truyền Bắc Bộ với bộ mái đao cong vút chạm hình rồng chầu bánh xe Pháp luân trên bờ nóc. Ngay phía trước thềm chính điện Tam bảo là pho tượng Phật Thích Ca Mâu Ni bằng đồng nguyên khối ngự trên đài sen đá xanh cùng đôi voi đá quỳ chầu uy nghiêm. Bên trong tòa đại hùng bảo điện, toàn bộ hệ thống cột cái, cột quân, xà kẻ, bẩy hiên đều được làm từ gỗ lim nguyên khối kết hợp cùng các bức cửa võng, khám thờ chạm khắc hoa văn tứ linh, hoa sen cách điệu sơn son thếp vàng lộng lẫy. Hai bên tả hữu và phía sau còn có hệ thống lầu chuông, lầu trống, nhà Tổ, nhà Mẫu, giảng đường Phật học, vườn tháp cổ và dãy hành lang La Hán ôm lấy chân núi đá, tạo nên một tổng thể kiến trúc vừa hoành tráng vừa hòa quyện tuyệt đối vào cảnh sắc sơn lâm.

Hệ thống cửa võng chạm khắc rồng phượng sơn son thếp vàng tại chùa Hang Thái Nguyên
Hệ thống cửa võng chạm khắc rồng phượng sơn son thếp vàng tại chùa Hang Thái Nguyên

Văn bia ma nhai, chuông đồng và cổ vật chùa Hang Thái Nguyên

Không chỉ nổi tiếng bởi cảnh quan động Phật thiên tạo, chùa Hang Thái Nguyên còn là một di chỉ văn hiến vô giá của vùng đất trung du phía Bắc nhờ lưu giữ được hệ thống di vật khảo cổ, pháp khí và đặc biệt là những bài thơ văn khắc trực tiếp trên vách núi đá từ thế kỷ XV.

Hệ thống thơ văn khắc đá ma nhai thời Lê

Di sản tư liệu quý giá bậc nhất bên trong lòng động Kim Sơn chính là hệ thống văn bia ma nhai (bia khắc trực tiếp lên vách đá tự nhiên) được các danh sĩ, tao nhân mặc khách và quan lại triều Lê sơ, triều Mạc và Lê Trung hưng đề vịnh khi tới vãng cảnh chùa. Nổi bật và cổ xưa nhất trên vách đá phía bên phải cửa hang là bài thơ thất ngôn bát cú chữ Hán khắc vào niên hiệu Hồng Đức thứ 28 (năm Đinh Tỵ 1497) dưới triều vua Lê Thánh Tông — thời kỳ văn học chữ Hán Đại Việt phát triển rực rỡ cùng tên tuổi các bậc khoa bảng vùng Thái Nguyên như tiến sĩ Đỗ Cận.

Bên cạnh tấm bia ma nhai năm 1497, trên vách đá trong hang còn hiện diện các bài văn bia và thơ vịnh khắc vào niên hiệu Cảnh Thống (thời vua Lê Hiến Tông), niên hiệu Vĩnh Tộ (1619 – 1628, thời vua Lê Thần Tông) cùng nhiều văn khắc thời Nguyễn. Nội dung hệ thống văn bia ma nhai không chỉ miêu tả vẻ đẹp kỳ ảo của nhũ đá Tiên Lữ Phật động, dòng suối Long Tuyền và thế núi Hóa Trung soi bóng sông Cầu, mà còn gửi gắm tư tưởng nhân văn, khát vọng quốc thái dân an, biên cương thái bình của các bậc trí thức xưa. Trải qua hơn năm trăm năm tác động của độ ẩm hang động, nét chữ Hán khắc chìm trên vách đá vôi vẫn giữ được thần thái thư pháp cứng cáp, trở thành nguồn sử liệu nguyên bản có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn học và nghệ thuật điêu khắc đá Việt Nam.

  • Hệ thống văn bia ma nhai thế kỷ XV – XVII: Các bài thơ và ký sự chữ Hán khắc trực tiếp lên vách đá hang vào các năm Hồng Đức (1497) và Vĩnh Tộ (đầu thế kỷ XVII), phản ánh truyền thống văn hiến lâu đời của vùng đất Đồng Hỷ.
  • Hệ thống bia đá trụ và bia dẹt thời Nguyễn: Các tấm bia đá dựng trong hang ghi chép công đức trùng tu ngôi chùa của quan viên, tăng tín đồ thập phương vào thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX.
  • Quả đại hồng chung và khánh đồng cổ: Pháp khí bằng đồng được đúc với kỹ thuật tinh xảo, âm vang ngân dài trong vòm đá tự nhiên, mang thông điệp thức tỉnh lòng hướng thiện.
  • Hệ thống tượng Phật cổ và hoành phi câu đối: Các pho tượng Phật trong động cùng hệ thống hoành phi như "Kim Sơn Động", "Tiên Lữ Động" và các đôi câu đối chữ Hán sơn son thếp vàng.

Tượng Phật cổ, đại hồng chung và hoành phi câu đối

Cùng với kho tàng văn khắc đá ma nhai, ngôi cổ tự còn bảo lưu được nhiều hiện vật thờ tự và pháp khí Phật giáo mang đậm dấu ấn mỹ thuật truyền thống. Tại các bệ đá trong lòng động và khu vực nội tự là hệ thống tượng Phật cổ bằng gỗ và đất luyện sơn son thếp vàng mang phong cách điêu khắc Phật giáo thế kỷ XVIII – XIX với diện tượng từ bi, nếp áo cà sa buông chảy mềm mại. Trên các vách đá và ban thờ treo trang trọng các bức hoành phi cổ đề chữ Hán như "Kim Sơn Tự", "Tiên Lữ Phật Động" cùng nhiều đôi câu đối ca ngợi cảnh giới thiền môn thanh tịnh giữa chốn non xanh nước biếc.

Tại lầu chuông của chùa hiện diện quả đại hồng chung bằng đồng có kích thước lớn, chạm nổi hoa văn rồng chầu, sóng nước và bốn chữ Hán trên thân chuông. Mỗi khi tiếng chuông chùa ngân lên từ chân núi Huyền Vũ, âm thanh trầm hùng cộng hưởng vào vách đá vôi của ba ngọn núi rồi lan tỏa xa khắp mặt nước sông Cầu và những cánh đồng lúa, nương chè vùng ven đô, mang lại cảm giác an nhiên, tĩnh tại cho đời sống tinh thần của cư dân bản địa.

Đời sống tâm linh bản địa và bảo tồn chùa Hang Thái Nguyên

Trải qua gần một thiên niên kỷ tồn tại và phát triển, chùa Hang Thái Nguyên đã vượt qua khuôn khổ của một cơ sở tôn giáo để trở thành trung tâm sinh hoạt văn hóa cộng đồng lớn bậc nhất của tỉnh. Nơi đây hội tụ bản sắc tín ngưỡng Phật giáo hòa quyện cùng văn hóa dân gian các dân tộc vùng trung du Việt Bắc.

Không gian lễ hội xuân ngày hai mươi tháng Giêng

Hằng năm, cứ mỗi độ xuân về từ ngày 19 đến ngày 21 tháng Giêng âm lịch (trong đó ngày 20 tháng Giêng là ngày chính hội), hàng vạn tăng ni, phật tử và nhân dân khắp vùng lại nô nức trẩy hội lễ hội chùa Hang Kim Sơn. Mở đầu mùa lễ hội là nghi thức rước kiệu trang nghiêm với đoàn rước cờ ngũ sắc, bát bửu, đội nhạc lễ cổ truyền và kiệu hoa di chuyển qua các tuyến đường quanh chân núi Hóa Trung vào sân chính điện, tiếp nối bằng lễ dâng hương bạch Phật, lễ cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và lễ phóng sinh bên bờ sông Cầu.

Trong những ngày diễn ra lễ hội xuân, không gian văn hóa ẩm thực chay và thức quà quê truyền thống tại khu vực chùa cũng mang đậm bản sắc vùng đất ven sông Cầu. Các mâm cỗ chay thanh tịnh dâng Phật và đãi khách thập phương thường có sự góp mặt của các món bánh dân gian từ làng nghề bún bánh truyền thống Túc Duyên nằm ngay ven bờ sông Cầu cùng hương vị đậm đà, ngọt dịu của thức tương nếp Úc Kỳ cổ truyền. Phần Hội diễn ra sôi nổi dưới chân núi với các làn điệu hát văn, hát chèo, hát Then đàn Tính, múa lân sư rồng, thi cờ tướng, đẩy gậy, tung còn và trưng bày nghệ thuật thư pháp đầu xuân, tạo nên bức tranh văn hóa đa sắc màu gắn kết cộng đồng các dân tộc Kinh, Tày, Nùng, Sán Dìu.

Giá trị bảo tồn di tích danh thắng cấp quốc gia

Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, khảo cổ văn bia, kiến trúc nghệ thuật và cảnh quan địa mạo karst độc đáo, ngày 26 tháng 2 năm 1999, Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã ban hành Quyết định số 05/1999/QĐ-BVHTT chính thức xếp hạng chùa Hang Thái Nguyên là Di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh cấp Quốc gia. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để địa phương triển khai quy hoạch tổng thể bảo tồn và phát huy giá trị di tích gắn với phát triển không gian văn hóa đô thị bên dòng sông Cầu.

Công tác bảo tồn tại di tích đặc biệt chú trọng đến việc giữ gìn nguyên trạng hệ thống nhũ đá tự nhiên, mạch nước ngầm giếng Mắt Rồng và bảo vệ nghiêm ngặt bề mặt các tấm văn bia ma nhai thế kỷ XV khỏi nguy cơ xâm thực phong hóa hay tác động cơ học. Hệ thống chiếu sáng nghệ thuật bên trong lòng động được lắp đặt theo tiêu chuẩn bảo tồn di sản, hạn chế tỏa nhiệt để không làm ảnh hưởng đến vi khí hậu hang đá, trong khi khuôn viên rừng cây trên ba ngọn núi Huyền Vũ, Thanh Long, Bạch Hổ luôn được chăm sóc xanh tươi bốn mùa.

Sự giao hòa kỳ diệu giữa bàn tay tạo hóa triệu năm và chiều sâu văn hiến Phật giáo thời Lý đã làm nên sức sống trường tồn của chùa Hang Thái Nguyên giữa lòng xứ Trà. Để khám phá trọn vẹn hệ thống di tích lịch sử, danh thắng tự nhiên và kho tàng di sản văn hóa của tỉnh nhà, độc giả có thể truy cập chuyên trang Thái Nguyên NSSC với nguồn tư liệu bách khoa chuẩn xác.

Chia sẻ:
TC

NSSC Thái Nguyên

thainguyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Thái Nguyên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Thái Nguyên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất